امیرعلی امینیان: تحقیق، پژوهش و توسعه نیازمند ابزارهایی است که بتواند فعالان صنعتی و پژوهشگران کشور را برای دستیابی به نتایج منطقی و اثرگذار یاری کند اما همین ابزارها هم اگر بهرهوری لازم را نداشته باشند نهتنها مشکلی از حوزه پژوهش و دانش حل نمیکنند بلکه موجب بروز چالشهایی برای فعالان دانشمحور صنعت نیز خواهند شد.
آزمایشگاههای علمی و پژوهشی کارآمد میتواند تحقیق و توسعه مطلوبی برای همه بخشهای کشور به ارمغان آورد و پژوهشگران چه در بخشهای صنعتی کشور و چه در بخش علمی میتوانند با تکیهبر توانمندیهای موجود در آزمایشگاهها روند پژوهشهای خود را سرعت بخشند.
توجه مسئولان کشور به آزمایشگاهها در دولت یازدهم نشان میدهد که دولت توجه به فعالیتهای دانشمحور و همراهی با پژوهشگران را اولویت خود میداند و به همین دلیل وزارت علوم، معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری و وزارت صنعت، معدن و تجارت همواره در تلاش بودهاند تا با توسعه فعالیتهای آزمایشگاهی شرایط مطلوبی را برای تولید و صنعت فراهم کنند.
توجه به آزمایشگاههای علمی در دستور کار دولت
دولت تدبیر و امید در امسال برنامههای زیادی برای آزمایشگاههای علمی کشور طراحی کرد.
وحید احمدی، معاون پژوهش و فناوری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در همین زمینه با اشاره به عضویت نزدیک به ۱۵۰ آزمایشگاه در شبکه آزمایشگاههای علمی ایران گفت: ایجاد این شبکه میان آزمایشگاههای علمی کشور برای مدیریت بهینه، هماهنگی و استفاده مطلوب از امکانات آزمایشگاهی کشور از اقدامات مهم وزارت علوم برای تقویت آزمایشگاههاست که مزایای زیادی ازجمله تهیه بانک اطلاعاتی از تجهیزات آزمایشگاهی، ایجاد زیرساختهای ارائه خدمات آنلاین به پژوهشگران در سراسر کشور و ایجاد رقابت برای ارائه خدمات آزمایشگاهی بهتر را به دنبال داشته است.
احمدی تصریح کرد: توانمندسازی نیروهای انسانی شاغل در آزمایشگاهها از طریق برگزاری کارگاههای تخصصی برای ارائه خدمات آزمایشگاهی مطلوب و فراهم کردن زمینه حضور بخش خصوصی در تولید، تامین و ارائه خدمات آزمایشگاهی از دیگر برنامههای وزارت علوم برای توسعه شبکه آزمایشگاهی علمی کشور است. وی افزود: برای دسترسی دانشگاهها و مراکز پژوهشی به مناسبترین محصولات آزمایشگاهی، فعالیت تولیدکنندگان و واردکنندگان تجهیزات آزمایشگاهی نیز مورد ارزیابی و رتبهبندی قرار میگیرد تا دانشگاهها و مراکز پژوهشی با شناخت کامل از سابقه و نحوه خدمتدهی شرکتها با آنها قرارداد همکاری منعقد کنند.
وی عنوان کرد: با مذاکراتی که با سازمان استاندارد و تحقیقات صنعتی کشور شده تعدادی از آزمایشگاههای مناسب دانشگاهی و پژوهشی میتوانند بهعنوان آزمایشگاههای مرجع فعالیت کنند که این اقدام در درآمدزایی اختصاصی برای آنها بسیار مهم است.
بهرهوری پایین در آزمایشگاهها
با وجود همه این تلاشها به نظر میرسد سطح بهرهوری در آزمایشگاههای کشور جایگاه مناسبی ندارد و همین امر سبب میشود تا پروژههای پژوهشی و تحقیقاتی بهویژه در حوزه صنعت در باتلاق پایین بودن بهرهوری گرفتار شوند.
مهدی نبی، مدیرعامل شرکت دانشبنیان پارس معیار دانش که در اصفهان فعالیت دارد در همین زمینه به گسترش صنعت گفت: درحالحاضر آزمایشگاهها و فعالیتهای کنترل کیفیت ما تا رسیدن به جایگاه واقعی و مورد نیاز و نیز قابل قیاس بودن با مجامع بینالمللی فاصله زیادی دارند و تا زمانیکه سازمانهای بازرسی مانند سازمان استاندارد، سازمان غذا و دارو، سازمان دامپزشکی، سازمان حفاظت محیطزیست، سازمان نظام مهندسی و... کیفیت خود و در نتیجه کیفیت آزمایشگاههای در نظارت خود را افزایش ندهند، این مشکل برطرف نخواهد شد.
نبی، توانمند ساختن کشور در عرصه آزمایشگاهی را یکی از بهترین و موثرترین بازوهای تولید محصول دانشبنیان دانست و افزود: هر کشوری که به صنعت آزمایشگاهی خود نگاه ویژه داشته ایجاد صنعت قوی و محصولات باکیفیت حاصل این تفکر شده و برعکس با منزوی کردن این صنعت به تولید محصولات بیکیفیت یا با کیفیت پایین محکوم است بنابراین به هر میزان در زمینه آزمایشگاه و کنترل کیفیت از تجهیزات روز و پیشرفتهتر استفاده شود، تولید محصولات دانشبنیان که به فناوری بالاتری برای تولید و کنترل نیاز دارند رنگ واقعیتر میگیرد.
وی با تاکید بر ضرورت استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی که کمترین میزان بهرهوری را دارند، تصریح کرد: درحالحاضر در مراکز دولتی بهویژه دانشگاهها تجهیزات بسیاری که گاه در کشور نیز منحصر به فرد هستند بدون استفاده رها شده یا حداکثر از ۱۰درصد ظرفیت کاری آن استفاده میشود، این در حالی است که چنین تجهیزاتی نیاز مبرم کشور هستند و در صورتیکه امکان استفاده از چنین تجهیزاتی برای عموم مهیا شود، علاوه بر درآمدزایی و رفع بسیاری از نیازهای کشور از دوبارهکاری و خرید موازی تجهیزات در مراکز مختلف و خروج ارز از کشور نیز جلوگیری میشود.
به گفته نبی مراکز دانشگاهی، پژوهشی، بیمارستانی، آزمایشگاهها و صنایع مختلف موارد کاربر این مواد هستند و در حوزههایی مانند شیمی، فیزیک، متالورژی، خواص مکانیکی، میکروبیولوژی، ابعادی، کالیبراسیون و پلیمر به کار میروند.
این عضو شبکه آزمایشگاهی فناوریهای راهبردی معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری از کالیبراسیون و تنظیم تجهیزات اندازهگیری به عنوان اساسیترین نیاز حرکت چرخ تحقیق و پژوهش یاد کرد و افزود: بدون استفاده از مواد مرجع، درستی و دقت نتایج آزمایشگاهی مشخص نیست. به گفته نبی، این مواد به طور کلی وارداتی بوده و سالانه چند صد میلیون دلار ارز از کشور بابت خرید آنها خارج میشود. شرکت دانشبنیان پارس معیار دانش به فناوری تولید این مواد دست یافته است.
نبی در ادامه گفت: علاوه بر موارد یادشده، استقرار و اجرای نظام مدیریت آزمایشگاهها براساس استاندارد ISO/IEC ۱۷۰۲۵ در ۷۰ آزمایشگاه مختلف و کمک به ارتقای کیفیت فعالیتهای آزمایشگاهی و کنترل کیفیت محصولات و فرآوردههای مختلف، افزایش سطح آگاهی عمومی جامعه، افزایش سطح سلامت و امنیت غذایی مصرفکنندگان و ارتقای جایگاه آزمایشگاهها و کنترل کیفیت کشور در مجامع بینالمللی حاصل این فعالیتها بوده است.
این فعال فناور، درآمدزایی و ایجاد اشتغال علاوه بر کمک به رشد فناوریهای نو را یکی از مزیتهای ارائه خدمات آزمایشگاهی و مواد مرجع از سوی شرکتهای فناور داخلی دانست و گفت: افزونبر ۵۰۰ قرارداد منعقد شده یا درآستانه انعقاد است که برخی از آنها جنبه ملی و کشوری دارد.
شبکهای برای پژوهش
رضا اسدیفرد، رئیس شبکه آزمایشگاهی فناوریهای راهبردی معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری نیز درباره مشکلات آزمایشگاههای کشور در بخش فناوری به گسترش صنعت گفت: فعالیت آزمایشگاههای علمی و فناوری در کشور در دو بخش تجهیزات و بهرهوری که در استفاده از این تجهیزات خلاصه میشود قابلبررسی است. اگرچه در تجهیزاتی که در آزمایشگاههای علمی کشور وجود دارد ضعف داریم اما متاسفانه در بهرهوری و استفاده درست از این تجهیزات از مشکلات و ضعفهای بیشتری برخورداریم.
اسدیفرد افزود: بخش خصوصی که با هزینه شخصی اقدام به خرید تجهیزات آزمایشگاهی میکند در زمینه بهرهوری آزمایشگاهی و استفاده مطلوب از تجهیزات عملکرد بهتری نسبت به آزمایشگاههای دولتی که تجهیزات خود را با بودجههای دولتی تامین کردند داشتهاند.
وی از تلاش معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای افزایش بهرهوری در آزمایشگاههای مرجع خبر دادد و تصریح کرد: محصولات جدید هرکدام نیازمند آزمایشگاههای تخصصی مرجع مستقل است. هرچند در برخی محصولات عمومیتر با همکاری سایر آزمایشگاهها امکان فعالیتهای آزمایشگاهی وجود دارد اما هرچه محصولات جدیدتر میشوند فناوری آنها نیز پیچیدهتر شده و نیازمند آزمایشگاههای تخصصیتر هستند.
رئیس شبکه آزمایشگاهی فناوریهای راهبردی معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری با اشاره به فعالیت شبکه آزمایشگاهی فناوریهای راهبردی در کشور با نظارت معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری تاکید کرد: درحالحاضر در این شبکه ۴۰۰ آزمایشگاه، دانشگاه، پژوهشگاه و شرکت خصوصی عضویت دارند و بیش از ۷ هزار دستگاه انواع تجهیزات آزمایشگاهی در این شبکه به اشتراک گذاشته شده است.
این مقاممسئول در معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری اظهار کرد: مجموعههایی که عضو این شبکه هستند میتوانند از مزایای متعدد این مجموعه ازجمله آموزش کارکنان، تعمیر و نگهداری تجهیزات آزمایشگاهی و استانداردسازی این تجهیزات بهرهمند شوند.
به گفته اسدیفرد آزمایشگاههای برتر نیز میتوانند در خرید تجهیزات جدید از همکاری و همراهی معاونت علمی و راهبردی ریاستجمهوری بهرهمند شوند.
وی ادامه داد: این شبکه مدت ۲سال است که فعالیت میکند و پژوهشگران علمی و صنعتی میتوانند با استفاده از آزمایشگاههای حاضر در این شبکه از تخفیفهای ویژه برای پروژههای خود بهرهمند شوند.
رئیس شبکه آزمایشگاهی فناوریهای راهبردی معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری تاکید کرد: برنامههای توسعهای آزمایشگاهها در معاونت علمی و فناوری اعتبار از پیشتعیینشده ندارد و بیشتر براساس عملکرد آزمایشگاهها آنها را رتبهبندی کرده و ۲۰ آزمایشگاه برتر میتوانند درخواست خرید تجهیزات برای مجموعه خود را به این معاونت ارائه داده و از تسهیلات لازم بهرهمند شوند.
اعضای هیات علمی دانشگاهها و بنیاد ملی نخبگان همچنین گروههای مختلف فعال و طرحهای تحقیق و توسعه صنعتی میتوانند با استفاده از تخفیفهایی که برای فعالیتهای علمی و پژوهشی در نظر گرفتهشده از آزمایشگاههای این شبکه استفاده کنند.
به گفته وی در امسال ۱۰۰میلیارد ریال اعتبار برای تجهیز آزمایشگاههای عضو شبکه آزمایشگاهی فناوریهای راهبردی هزینه شده است.
به هر حال باوجود صدها آزمایشگاه علمی در کشور که به نظر میرسد هرکدام در پوششی متفاوت از طرف وزارت علوم، معاونت علمی و فناوری، سازمان استاندارد و وزارت صنعت، معدن و تجارت دستهبندی شدهاند توجه به یک مدیریت واحد برای آزمایشگاههای کشور و توجه به اصل توسعه بهرهوری در آنها موضوع مهمی است که باید از سوی متولیان امر جدی گرفته شود. با ساماندهی آزمایشگاههای کشور در یک مدیریت واحد میتوان امیدوار بود که ضمن آموزش درست نیروهای شاغل در آزمایشگاههای پژوهشی امکان به اشتراکگذاری امکانات علمی برای پژوهشگران صنعتی در سراسر کشور نیز بیشازپیش فراهم شود.
با افزایش بهرهوری در آزمایشگاهها میتوان به افزایش تولید علم در دانشگاهها و توسعه صنعت دانشمحور در سالهای آینده خوشبین بود.