سیدمحمدحسن سیدزاده: یکی از مهمترینهای چالشهای اقتصاد ایران در دهه اخیر موضوع صندوقهای بازنشستگی است.
از منظر اقتصادی، صندوقهای بازنشستگی در کشورهای پیشرفته رکن اساسی برای رشد، شکوفایی و توسعه اقتصادی هستند اما در ایران، این صندوقها باری بر دوش دولت به شمار میروند. در ایران حدود ۱۶ صندوق بازنشستگی وجود دارد که بزرگترین صندوق از نظر تعداد مشترکین تامین اجتماعی و قدیمیترین آنها نیز صندوق بازنشستگی کشوری است. شیوه مدیریت این صندوقها، بیثباتی اقتصاد ایران و تطابق نداشتن سیاستهای نظام اداری و شرایط اقتصادی باعث شده تا عمده این صندوقها در آستانه ورشکستگی قرار گیرند. از سوی دیگر سرعت رشد جمعیت بازنشستگی باعث شده تا در آینده نزدیک پرداخت مستمری به بازنشستگان به مهمترین چالش دولتها تبدیل شود.
سونامی افزایش جمعیت بازنشستگان
در صورت تداوم روند کنونی بازنشستگی در ایران، شمار کسانی که تا ۷سال آینده مشمول دریافت حقوق و مستمری بازنشستگی میشوند به ۷میلیون و ۱۳۵هزار نفر خواهد رسید که تامین هزینههای این افراد بدون تردید بحرانی پیش روی صندوقهای بازنشستگی کشوری و نیروهای مسلح و تامین اجتماعی قرار خواهد داد. این بدان معناست که همراستای بحران بیکاری در ایران، بحران تامین آینده شاغلان میتواند خطری جدی برای اقتصاد و اجتماع ایران تلقی شود.
براساس تحقیقات مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در صورت تداوم روند کنونی در ۷سال آینده سهم هزینههای مربوط به پرداخت حقوق و مستمری به بازنشستگان از حدود ۱۷درصد بودجه جاری به ۵۲درصد میرسد که با فرض ثابت ماندن سهم هزینههای شاغلان و پرسنل بدنه دولت، پرداخت حقوق کارکنان و بازنشستگان ۹۸درصد از بودجه جاری را میبلعد. بررسیها نشان میدهد اتخاذ تصمیمات به طور عمده یکجانبه برای کاهش سن بازنشستگی و در زمینه حقوق و مستمری مشترکان نظامهای بازنشستگی در بخشهای کشوری، لشگری و کارگران سبب شده که منابع مالی صندوقهای یادشده بهطور جدی در معرض تهدید و خطر ورشکستگی قرار گیرد.
ریشه بحران در سیستم بیمه کشور
عباسعلی ابونوری، کارشناس اقتصادی درباره وضعیت صندوقهای بازنشستگی در کشور که رو به ورشکستگی هستند به گسترش صنعت گفت: چالش ورشکستگی در صندوقهای بازنشستگی به دو دلیل ایجاد شده که شامل ضعف سیستم بیمهای در کشور و جلوگیری از سرمایهگذاری آنهاست. وی افزود: در کشورهای توسعهیافته دستمزد بازنشستگی اهمیت چندانی ندارد. این اتفاق به دلیل وجود خدمات رفاهی ارزنده رخ میدهد. به عبارتی در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه دولت خدمات رفاهی قابل توجهی به بازنشستگان ارائه میکند و موضوع حقوق در مرحلههای بعد مطرح میشود اما در ایران به دلیل اینکه خدمات رفاهی و بیمهای در کشور با مشکلات جدی روبهروست، دستمزد نخستین موضوعی است که همیشه مطرح میشود. این در حالی است که ریشه این بحران در سیستم بیمه کشور نهان شده است.
چالش اصلی صندوقها
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه منع سرمایهگذاری از دیگر چالشهایی است که برای صندوقهای بازنشستگی ایجاد شده، گفت: صندوقهای بازنشستگی باید حق سرمایهگذاری داشته باشند تا بتوانند مشکلات اقتصادی خود را برطرف کرده و درآمدزایی داشته باشند. در این صورت حتی میتوان از بازنشستگانی که تقاضای انجام کار پس از بازنشستگی دارند هم استفاده کرد. به عبارتی میتوان برای بازنشستگان متقاضی فعالیتهای اقتصادی اشتغالزایی کرد.
ابونوری با اشاره به اینکه تعداد جمعیت بازنشستگان سال به سال افزایش مییابد و به نسبت آن صندوقهای بازنشستگی کارایی کافی ندارد، توضیح داد: بازنشستگان در کشور سال به سال افزایش مییابند و این صندوقها سال به سال نیاز بیشتری به حمایتهای دولت دارند در صورتی که مشکلات آنها باید بهطور ریشهای برطرف شود. حمایت مالی دولت از بازنشستگان درمان قطعی برای مشکلات آنها نیست.
اثرات منفی افزایش سن بازنشستگی
این کارشناس اقتصادی با تاکید بر اینکه نظام صندوق بازنشستگی باید در اقتصاد عملگرایی داشته باشد، گفت: نباید صندوقهای بازنشستگی را از سرمایهگذاری منع کرد. در کشورهای در حال توسعه مانند ایران باید از سرمایهگذاران استقبال شود تا علاوه بر افزایش حجم سرمایهگذاری در بخش تولید مشکلات اینچنینی نیز برطرف شود.
وی با اشاره به اینکه افزایش سن بازنشستگی در ایران اثرات منفی در بلندمدت ایجاد خواهد کرد، گفت: بهرهوری تولید در کشور کاهش یافته که ابتدا باید فرهنگ تولید را در ایران تقویت کرد. اگر در شرایط کنونی موضوع افزایش سن بازنشستگی مطرح شود، بهرهوری کاهش مییابد و مشکلات دیگری در کشور به وجود خواهد آمد.
آسیبهای ناکارآمدی اقتصاد ایران
وحید شقاقی، کارشناس اقتصادی و عضو هیات علمی دانشگاه تهران نیز درگفتوگو با گسترش صنعت درباره دلایل بحران ورشکستگی صندوقهای بازنشستگی گفت: دلایل بحران در صندوقهای بازنشستگی از دو زاویه باید بررسی شود؛ از یک سو این صندوقها از نظر سیاستهای کلان اقتصادی و از سوی دیگر از نظر مدیریت داخلی مورد آسیب قرار گرفتهاند. اقتصاد ایران وابستگی شدیدی به منابع نفتی داشته و در طول دو دهه اخیر نوسانات متعددی را تجربه کرده است. همین امر باعث شده تا برنامهریزیهای توسعه و زیرساختی همچون صندوقهای بازنشستگی به درستی پیشرفت نکند و با ضعف ازسوی منابع حاصل از آوردههای صندوق نتوانند به درستی سرمایهگذاری و سود مناسب را کسب کنند.
وی با بیان اینکه از منظر نظام اداری نیز استخدامهای بیرویه تحت تاثیر نگاههای جناحی و سیاسی باعث شده که در آینده این صندوقها با بحران بیشتری مواجه شوند، اظهارکرد: نبود انسجام در نظام اداری ایران نیز باعث شده تا این نظام مدام در حال متورم شدن باشد.
حیاط خلوت دولتها
شقاقی با اشاره به اینکه صندوقهای بازنشستگی در ادوار مختلف دولت به حیاط خلوت دولتها تبدیل شده اظهار کرد: صندوقهای بازنشستگی در پشت پرده به حیاط خلوت دولتها تبدیل شده تا نیروهای خود را وارد مدیریت صندوقها کنند به همین دلیل شاهد مدیریت سلیقهای و کوتاهمدت در صندوقها بودهایم که این امر بزرگترین آفت برای اینگونه صندوقهاست. صندوقهای بازنشستگی نیاز به یک مدیریت بلندمدت دارد تا با حفظ و سودآوری سرمایه ملت در آینده بتوانند از مستمریبگیران و اقشار سالمند جامعه حمایت کنند. وی با بیان اینکه صندوقها باید به استقلال نسبی دست پیدا کنند، اظهارکرد: تا زمانی که مدیریت صندوقها به استقلال نرسد و سیاستهای نظام اداری با منافع صندوقها تنظیم نشود سرنوشت این صندوقها خطرناک خواهد بود. به عبارت دیگر مدیریت صندوقها باید فرادولتی باشد تا با روی کارآمدن هر دولت دچار تغییر نشود.
سرنوشت صندوقها
این کارشناس اقتصادی با اشاره به تاثیر سیاستهای بازنشستگی در کنترل بحران صندوقهای بازنشستگی گفت: یکی از موضوعاتی که به درستی مجمع تشخیص مصلحت نظام به آن ورود کرد و آن را مغایر با سیاستهای نظام دانست، مصوبه مجلس درباره کاهش زمان بازنشستگی زنان به ۲۰سال است. اگر این مصوبه اجرا میشد فشار اقتصادی شدیدی به صندوقها و دولت وارد میکرد. وی با بیان اینکه مجلس شورای اسلامی باید قوانین را متناسب با شرایط کشور تصویب کند گفت: سن بازنشستگی موضوعی است که تبعات شدیدی بر اقتصاد کشور خواهد داشت و از هر دو سو قابل اهمیت است. افزایش سن بازنشستگی نیز تبعات منفی دیگری دارد که با کنترل دقیق به شیوه علمی با شیب بسیار کم و با کار کارشناسی باید انجام شود. افزایش سن بازنشستگی منجر به بزرگتر شدن دولت خواهد شد که تبعات منفی دیگری خواهد داشت بنابراین یک موضوع بسیار بااهمیت است که باید با حساسیت نسبت به آن تصمیمگیری شود. بنابر این گزارش، با توجه به شرایط موجود در کشور و بحران رشد جمعیت بازنشستگان در سالهای آینده برنامهریزی برای تامین منابع صندوقها، برطرف کردن محدودیت برای سرمایهگذاری و بازنگری در شیوه مدیریتی آنها به ضرورتی انکارناپذیر برای اقتصاد کشور تبدیل شده است بنابراین اگر دولت و مجلس فکری به حال این صندوقها نکنند سونامی افزایش بازنشستگان و پرداخت مستمری به آنها بدونتوجه به شرایط کنونی صندوقها دولت را در دهه پیشرو دچار بحرانی بزرگ خواهد کرد.