امیرعلی امینیان: یکی از ارکان اصلی دستیابی به اقتصاد مقاومتی، حمایت از فعالیتهای دانشبنیان و ایجاد زمینههای لازم برای تبدیل ایده به محصول و سپس ثروت است.
این همان روندی است که باید جایگزین درآمدهای مبتنی بر فروش نفت و دیگر منابع طبیعی شود تا اقتصادی پویا و توسعهیافته شکل بگیرد. شرکتهای دانشبنیان که از آنها بهعنوان موتور محرکه اقتصاد دانشبنیان یاد میشود با بهرهگیری از نخبگان و نیروهای مستعد و تحصیلکرده، وظیفه تکمیل چرخه تبدیل ایده به ثروت را بر عهده دارند که این کار مستلزم ایجاد شرایط مناسب برای فعالیت و نیز برخورداری از حمایتهای لازم است. هرچند در سالهای اخیر با تصویب قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان در مجلس شورای اسلامی و نیز تاسیس و آغاز به کار صندوق نوآوری و شکوفایی، گامهای اساسی برای حمایت از این شرکتها برداشته شد اما شرکتهای دانشبنیان هنوز با مشکلاتی دستوپنجه نرم میکنند که باعث شده گاه نتوانند چنانکه باید و شاید در توسعه کشورمان به ایفای نقش پرداخته و دردی از اقتصاد دوا کنند. کارشناسان در تحلیلهای خود مشکلات متنوعی را برای شرکتهای دانشبنیان متصورند. برخی محل استقرار آنها در داخل واحدهای صنعتی بزرگ یا پارکهای علم و فناوری را عامل موفقیت یا شکست این شرکتها میدانند. گروهی از صنعتگران که دارای واحدهای دانشبنیان اختصاصی هستند با دفاع از این واحدها استقرار شرکتهای دانشبنیان در کنار واحدهای صنعتی را یک ضرورت برمیشمارند و معتقدند این حضور سبب آشنایی بیشتر فعالان دانشبنیان با نیازهای اصلی صنایع شده و درنتیجه تولید نیازسنجی شده را به ارمغان میآورد که بدون تردید امکان دسترسی به بازار فروش بهتر نیز برایشان فراهم است. گروهی دیگر استقرار دانشبنیانها در پارکهای علم و فناوری را یک عامل مهم برای موفقیت میدانند چراکه به عقیده آنان این حضور سبب افزایش تعامل شرکتهای دانشبنیان و استفاده مناسب از فضای علمی موجود میشود.
چالشهای اصلی دانشبنیانها
بیشتر کارشناسان اقتصادی حوزه صنایع دانشبنیان مشکل اصلی این بخش را نبودن بازار مناسب دانسته و بر ضرورت تحریک بازار برای این فعالان پژوهشمحور تاکید دارند.
اسفندیار اختیاری، استاد دانشگاه یزد و رئیس کمیته پژوهش و فناوری مجلس شورای اسلامی در این زمینه گفت: چالش اصلی شرکتهای دانشبنیان از روز اول، بازار بوده و هنوز هم بازار است. مهمترین حمایتی که از این شرکتها میتوان کرد، خرید دانش و کالایی است که ارائه میکنند. در قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان و هم در قوانین دیگر مقرر شد هنگام برگزاری مناقصهها در شرایط برابر از این شرکتها خریداری شود اما باز هم گرایشی وجود دارد که خرید کالا از بقیه جاها بهویژه خارج از کشور باشد. این موضوع برای شرکتهای دانشبنیان بسیار مضر است. ما باید به شرکتهای دانشبنیان اعتماد کنیم و صبر داشته باشیم چراکه معرفی و ارائه یک فناوری زمانبر است و باید صبر کرد تا جا بیفتد. این مهمترین کاری است که میتوان برای حمایت از این شرکتها انجام داد.
اختیاری افزود: بحث شرکتهای دانشبنیان باید در بخش خصوصی دنبال شود و ورود بخش دولتی معنا ندارد. هر موقع دولت به این وادی ورود کرد در عمل کار متوقف شد. دولت باید نقش حمایتی داشته باشد نه اینکه خود وارد این عرصه شود و شرکت تاسیس کند. این حمایت نباید تنها به صورت مالی باشد چراکه اگر بخواهیم فقط پول در اختیار این شرکتها بگذاریم، آنها پیشرفت نمیکنند. در این صورت شرکتهای دانشبنیان همیشه منتظرند که کسی به آنها پول بدهد. بزرگترین حمایت از شرکتهای دانشبنیان این است که کالای آنها خریداری شود. حتی باید مواردی که مشکلدارند را به آنها بگوییم و از آنها بخواهیم که مشکلات را تصحیح کنند؛ این بزرگترین حمایتی است که دولت بهعنوان بزرگترین خریدار میتواند از این شرکتها کند.
محل استقرار شرکتها مهم نیست
برخی از کارشناسان بر این باورند که محل استقرار شرکتهای دانشبنیان در میزان موفقیتهایشان در بازار تاثیرگذار است اما دبیر ستاد توسعه فرهنگ اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی کاربردی ریاستجمهوری هم معتقد است چالش اصلی شرکتهای دانشبنیان محل استقرار آنها نیست بلکه حضور آنها در بازار است که دولت برای حل این چالش گامهای مطلوبی برداشته است.
پرویز کرمی، دبیر ستاد توسعه فرهنگ اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی کاربردی ریاستجمهوری در اینباره به گسترش صنعت گفت: حضور شرکتهای دانشبنیان در پارکهای علم و فناوری به دلیل اینکه در محیط جمعی علمی حضور دارند و از این فضای جمعی بهعنوان یک کلونی دانشبنیان بهره میبرند بسیار سودمند است اما اینکه شرکتهای مستقر در پارکهای علم و فناوری یا شرکتهای مستقر در کارخانههای بزرگ بازار بهتری داشته و موفقتر و درآمدزاتر هستند درست نیست. کرمی افزود: شرکتهای دانشبنیانی موفق هستند که در حوزه بازاریابی و فرآیند جذب بازار بهصورت علمی و فنی عمل میکنند و محل استقرار آنها بههیچوجه در موفقیتهایشان تاثیرگذار نیست. وی بازاریابی، نشانسازی تجاری، اطلاعرسانی و فرهنگسازی را رمز موفقیت شرکتهای دانشبنیان دانست و تاکید کرد: شرکتهای دانشبنیان باید در رسانههای جمعی و مجازی حضور موثری داشته باشند تا بتوانند به این اهداف دست یابند. دبیر ستاد توسعه فرهنگ اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی کاربردی ریاستجمهوری تصریح کرد: در راستای دستور ستاد اقتصاد مقاومتی به معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری باید ۳هزار شرکت دانشبنیان در امسال راهاندازی میشد که این موضوع در اسفندماه امسال محقق شد. به گفته کرمی درحالحاضر حدود ۶هزار دانشبنیان در پرتال ساماندهی شرکتهای دانشبنیان منتظر تایید صلاحیت هستند. دبیر ستاد توسعه فرهنگ اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی کاربردی ریاستجمهوری هم مانند بسیاری از کارشناسان این حوزه چالش و دغدغه اصلی شرکتهای دانشبنیان را موضوع بازار دانست و افزود: بازار موضوعی نیست که بهصورت دستوری و از طریق شیوهنامه اجرایی برای شرکتهای دانشبنیان ایجاد شود بلکه باید با تحریک تقاضا و بازارسازی این چالش برطرف شود. کرمی با تاکید بر اینکه درحالحاضر ۸۲ خدمت ازسوی نهادهای دولتی در قالب طرحهای حمایتی از شرکتهای دانشبنیان به این مجموعهها ارائه میشود تصریح کرد: حمایتهای متنوعی ازجمله پرداخت تسهیلات مالی، معافیتها و مشوقهای مالیاتی و گمرکی و تعرفهای، تامین محل استقرار، کمک به ورود مواد اولیه، کمک به ایجاد خط ابتدایی تولید محصولات، ارائه تسهیلات خدمت سربازی به عناصر کلیدی فعال در شرکتهای دانشبنیان و ایجاد شرایط لازم برای حضور استادان دانشگاه در دورههای مختلف در شرکتهای دانشبنیان از این حوزه از سوی دولت شده اما عمدهترین و مهمترین پشتیبانی که انجامشده ایجاد کریدور ویژه صادرات کالاهای دانشبنیان است که درحالحاضر برای این شرکتها در فراسوی مرزها بازارسازی میکند.
وی ادامه داد: همچنین دولت در راستای کمک به توسعه صادرات کالاهای دانشبنیان و حضور آنها در بازارهای جهانی اقدامات خوبی برای کسب استانداردهای بینالمللی این کالاها انجام داده است. البته در این زمینه شرکتهای دانشبنیان نیز باید همکاری کنند و در تولید محصولات دانشبنیان باکیفیت و رساندن سطح تولیدات به استانداردهای جهانی نیز بکوشند. این مقام مسئول در حوزه شرکتهای دانشبنیان درباره تلاشهای دولت برای بازارسازی شرکتهای دانشبنیان یادآور شد: در ۶ ماه دوم سال ۹۵ در هرکدام از سفرهای وزیر امور خارجه و معاون علمی و فناوری رئیسجمهوری و نیز سایر مسئولان به کشورهای مختلف اروپایی و آسیایی نزدیک به ۶۰ مدیر شرکت دانشبنیان هیاتهای سیاسی و اقتصادی کشورمان را همراهی میکردند که نشاندهنده حمایت دولت از شرکتهای دانشبنیان درجهت معرفی محصولاتشان به جهان و بازارهای جهانی است.
مجید متقیطلب، رئیس پارک علم و فناوری گیلان نیز در اینباره به گسترش صنعت گفت: مسئله صادرات محصولهای دانشبنیان به کشورهای دیگر بحثی بسیار تخصصی است. داشتن محصول خوب و عالی لازم است اما کافی نیست بنابراین افراد باید ضمن داشتن تجربه و صاحب سبک بودن از ارتباطهای مناسب با کشورهای مخاطب و هدف نیز برخوردار باشند. گاهی این افراد به دلیل تجربه نداشتن کافی و ارتباطهای نامناسب برای عرضه محصولهایشان به کشورهای هدف با عدهای دلال و کلاهبردار مواجه میشوند که ممکن است تمام سرمایه و داراییشان را از دست دهند. متقیطلب افزود: موضوع دیگر نوع حمایتهای تشویقی برای صادرات این محصولهاست. هماکنون تشویقهای صادراتی برای تولید مصالح ساختمانی و مواد غذایی از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت انجام میشود. تولیدکنندگان این محصولها کارتهای بازرگانی دارند و باید قوانین ویژه خودشان را رعایت کنند اما شرکتهای مستقر در پارک هنوز دارای آن توانمندی نیستند که کارت بازرگانی و روابط زیاد با اتاقهای بازرگانی، صنعت، معدن و تجارت و کشاورزی داشته باشند بنابراین ضرورت دارد که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری نیز با این نوع ساختارها مانند اتاق بازرگانی ارتباط داشته باشد تا از این طریق حمایتهای لازم از شرکتهای دانشبنیان شود. بررسیها نشان میدهد که شرکتهای دانشبنیان دغدغهای برای محل استقرار ندارند اما تمام مشکل آنها نبود بازار مناسب برای محصولاتشان در داخل و خارج از کشور است. بدون تردید دولت و مدیران شرکتهای دانشبنیان در سال ۹۶ برنامههای ویژهای برای این مشکلات در دستور کار دارند و نتایج خوبی از این برنامهها خواهند گرفت.