امیرعلی امینیان: صنعت چوب و مبلمان در ایران با همه قدمت خود همچون بسیاری از صنایع با بحران و رکود مواجه شده اما دستاندرکاران آن بر این باورند که برای توسعه تولید و رشد صادرات باید به فناوریهای نو و دانشبنیان در این صنعت توجه ویژهای شود. با اینوجود به نظر میرسد سرعت حرکت صنعت چوب در بخش نانو چندان خوب نیست.
فناوری نانو در دهه اخیر از سوی کشور ما موردتوجه جدی قرارگرفته است. همزمان با آن، صنایع چوب نیز دچار تحولات اساسی شده و سرمایهگذاریهایی در آن انجام شده است. امروزه بحثهای بسیاری در زمینه فناوری نانو، کاربردها، مزایا و دورنمای آینده آن مطرح است. صنایع چوب، حوزه وسیعی از صنایع همچون کاغذسازی، دکوراسیون و مبلمان چوبی، اشباع و حفاظت چوب، سازههای چوبی، بیولوژی و آناتومی، شناخت عناصر چوب و کامپوزیتهای چوبی را شامل میشود که بیشتر آنها در کشور ما نوپا هستند. فناوری نانو در بخشهای مختلف صنایع چوب کاربردهای ارزندهای دارد که میتواند صنایع چوب کشور را با تحول زیادی روبهرو کند. از سویی، شناسایی نیازهای گسترده صنایع چوبی کشور میتواند بازار خوبی برای محصولات فناوری نانو در کشور باشد و از سوی دیگر، زمینه رشد خوبی را نیز برای صنایع چوب فراهم کند.
باتوجه به این موضوع که چوب نوعی کامپوزیت طبیعی است که از طبیعت (درخت) حاصل میشود، بنابراین ویژگیهای منحصربهفردی دارد. مقاومت چوب در برابر برخی عوامل نظیر رطوبت و آتش (حرارت) و حمله باکتریها و قارچها و دوام طبیعی و مقاومتهای فیزیکی و مکانیکی متغیر است و باید برای بهبود خواص، تغییراتی روی محصولات چوبی و کامپوزیتهای چوبی اعمال کرد تا کاربرد آنها افزایش یابد. در گذشته از روشهای خاصی برای بهبود هریک از خواص چوب استفاده میشد، حتی اکنون هم استفاده میشود، اما با پیشرفت فناوری و مسائل زیستمحیطی، استفاده از برخی روشها ممنوع شد. حال با استفاده از نانو فناوری میتوان معایب چوب را کاهش داد و عمر مفید و بازدهی آن را بالا برد.
یکی از مباحت مهم و اقتصادی در حوزه صنایع چوب، دکوراسیون و مبلمانهای چوبی است که با توجه به تنوع و کاربرد وسیع در زندگی روزمره میتواند سهم عمدهای را از این صنعت به خود اختصاص دهد، کامپوزیتهای چوبی نظیر تخته خرده چوب، فیبر و امدیاف، از مواد اصلی ساخت مبلمانهای چوبی است و حدود ۹۰ درصد هر مبل چوبی را شامل میشود. بهبود خواص چوب و کامپوزیتهای چوبی مورد استفاده در صنعت مبلمان میتواند از معایبی که در ساخت و زمان مصرف اینگونه سازهها به وجود میآید بکاهد و عمر مفید و کاربرد آنها را افزایش دهد.
ضرورت استفاده از نانو در مبلهای ایرانی
شناخت و استفاده موفقیتآمیز از فناوری نانو در صنعت چوب، تولید محصولات جدید و با ارزش افزوده بسیار بالا را ممکن میکند. کمیسیون اروپا بهمنظور ترسیم نقشه راه، تحقیق و توسعه و تشخیص پیشرفتهای جدید در حوزه فناوری نانو و شناسایی زمینههای مرتبط و مناسب برای کاربردهای عملی این فناوری در بخش تولیدات چوبی، مطالعه جامعی را انجام داده است.
بهرام صحرایی، کارشناس صنایع چوب و فعال صنعت مبلمان در این زمینه به خبرنگار «گسترش صنعت» گفت: فناوری نانو با ساخت موادی با عملکرد بسیار بالا میتواند ابزاری بسیار مهم برای پیشرفت باشد. تغییر محصولات چوبی از منبعمحور به دانشمحور، پیشرفتهای واقعی در عملکرد مواد زیستی ساختهشده از منابع چوبی، تغییر رویکرد تولید از محصولات چوبی حجیم به مواد جدید بیوکامپوزیتی مناسب و یکپارچه کردن تولیدکنندگان صنعت چوب در بخش نانو ازجمله مزایای حضور دانش و پژوهش در صنعت گسترده چوب است.
صحرایی افزود: نانو فناوری از زوایای زیادی مانند تولید ماده اولیه، ایجاد کاربردهای جدید برای محصولات چوب و کاغذ و تولید نسلهای جدید از مواد اولیه میتواند صنایع چوب و کاغذ را متحول کرده و سبب جایگزینی مواد غیرتجدیدشونده مانند آهن، پلاستیک و سرامیک با محصولات جدید شود.
به گفته وی استفاده از فناوریهای جدید میتواند منجر به ایجاد ارزشافزوده برای مواد اولیه و حتی ضایعات صنایع چوب و کاغذ شده و بهبود کارآیی و بازده، کاهش آلودگیهای محیطزیست و اثرات مطلوب دیگر را در صنعت چوب داشته باشد.
این کارشناس صنعت چوب تاکید کرد: نانو فناوری در صنعت چوب میتواند موجب ایجاد رقابت، ایجاد فناوری تولید هوشمند که سبب ذخیره منابع میشود، برآورده کردن نیاز مشتری و کسب بازار بیشتر و کاهش هزینههای تولید شود.
صحرایی تصریح کرد: کمبود منابع جنگلی و چوبی در کشور ما حقیقتی تلخ و انکارناپذیر است. بنابراین در تولید محصولات چوبی باید توجه کرد که این محصولات دارای حداقل ماده اولیه چوبی و در عینحال از کارآیی بالا برخورد باشد. با توجه به اینکه استفاده از فناوریهای جدید در این زمینه میتواند بسیار کمک کند بنابراین استفاده از فناوریهای روز ازجمله نانو فناوری بسیار حیاتی است. فناوری نانو موجب کاهش چشمگیر در مقدار مصرف مواد اولیه و انرژی شده و باعث ورود کالاهایی با ارزشافزوده و کیفیت بهتر و نرخ کمتر به بازار میشود.
ورود نانو به صنعت چوب
باوجود دانش جدید در تولید انواع چوبهای خاص به نظر میرسد روند حضور نانو فناوری در صنعت چوب در کشور در حال گسترش است.
مصطفی اخوت پور، تولیدکننده صنایع چوبی در این زمینه به خبرنگار «گسترش صنعت» گفت: به طور معمول مقاومت چوبها در برابر بعضی از عوامل محیطی مانند قارچها، حشرات، رطوبت و آتش متغیر است و لازم است اصلاحاتی را در این ماده به وجود آوریم تا کاربرد و دوام آن افزایش یابد.
اخوتپور افزود: بیشتر اصلاحات ظاهری از قبیل روکشدهی با مواد شیمیایی انجام میشود، اما برخی از روشهای اصلاحی متعارف، با محیطزیست سازگار نیستند و حتی اثرات سمی دارند به همین دلیل نیاز مبرم به کشف روشهای جدید و زیستسازگار برای اصلاح و بهبود ویژگیهای عملکردی چوب، احساس میشود.
این تولیدکننده داخلی تصریح کرد: چوبهایی که با استفاده از فناوری نانو تولید میشوند بسیار مستحکمتر و سختتر از محصولات روشهای سنتی خواهند بود. اگرچه ممکن است کامپوزیتهای چوبی دارای برخی از محدودیتهای عملکردی باشند اما اصلاح آنها آسان است.
به گفته وی ازجمله ویژگیهایی که با استفاده از فناوری نانو افزایش مییابد پایداری در برابر رطوبت، اشعه فرابنفش، فساد میکروبی و انواع ویژگیهای ظاهری از قبیل سختی و مقاومت در برابر آتش است.
وی درباره آینده صنعت چوب با استفاده از فناوریهای نانو تاکید کرد: تحقیقات اکتشافی در نانو ساختارهای چوب و خمیر، اصلاحات و سازماندهی فیبرها، اصلاحات فیزیکی و شیمیایی اجزای بافت چوب و اصلاحات مختلف در بخش الیاف مورداستفاده در صنعت مبلمان و چوب ازجمله مواردی است که در آینده میتوان روی آن در صنعت چوب سرمایهگذاری کرد.
اخوتپور ادامه داد: صنعت چوب به طور عمده شامل صنایع کوچک یا متوسط دیگری است که بیشتر توانایی سرمایهگذاری تحقیقاتی برای توسعه فناوریها و افزایش کیفیت محصولات را ندارند. از طرفی این صنعت هنوز به درک مناسبی از ارزشافزوده در ابعاد وسیع نرسیده است. درحالحاضر بیشترین بازده صنعت چوب، با استفاده از مواد تودهای حاصل میشود. بیشترین تولیدکنندگان محصولات چوبی هنوز از انتظارات و نیازهای مصرفکنندگان آگاه نیستند. بهعبارتدیگر، بیشتر مصرفکنندگان به استفاده از مواد کاملا طبیعی علاقهمند هستند و هیچ حمایتی از محصولات با استفاده از مواد غیرطبیعی نمیکنند.
بههرحال هرچند در حوزه رنگ و پارچههای مبلی فعالان انگشتشماری فعالیتهای دانشمحور مبتنی بر فناوری نانو را آغاز کردهاند اما هنوز در بخش تولید چوب مبتنی بر دانش نانو فعالیت چشمگیری در ایران رخ نداده و همین مسئله ضرورت توجه بیشتر دولت و مسئولان صنعتی را به موضوع فناوریهای نوین در صنعت چوب تبیین میکند تا بتوانیم در آینده شاهد تولید محصولاتی روزآمدتر و بهتر با استفاده از چوبهای مدرن باشیم.