شاید بزرگترین معضل صنعت کشور ما این است که هنوز نمیدانیم مشکلش چیست. بیشتر تحلیلگران کمبود منابع مالی را مشکل صنعت میدانند اما تزریق تسهیلات در اغلب موارد شبیه استفاده از دارویی است که عوارض جانبی آن به مراتب بدتر از اثرات مثبت آن است.
سال گذشته بود که شرکت شهرکهای صنعتی کرمانشاه در قالب یک پروژه عارضهیابی واحدهای پلیمری سطح استان به دنبال پاسخ همین سوال بود و این پروژه به واحد غرب کشور پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران سپرده شد. نتایج این پروژه که به تایید واحدهای مطالعه شده، شرکت شهرکهای صنعتی و استانداری کرمانشاه رسیده نشان از عمق فنی مشکلات این واحدها، ارتباط نداشتن واحدهای صنعتی و مراکز علمی و پژوهشی کشور، ناآشنایی حداقلی با فرمولاسیون مواد اولیه، خود مواد اولیه و افزودنیهای مورد نیاز، نبود یک شبکه توزیع مواد اولیه و در کنار آن یک شبکه مطمئن ملی برای فروش محصولات در داخل و خارج کشور داشت که اگر رفع شود، میتوان از کمبود منابع مالی واحدهای صنعتی صحبت کرد. تقدم و تاخر ندارست در حل مشکلات، خود یکی از معضلات واحدهای صنعتی است. نتایج این پروژه عبارتند از:
۱- نقصان علم مواد و افزودنیها
سالیان سال در آشپزخانه منازل ایرانی قورمهسبزی پخته میشود. سبزی، لوبیا و گوشت به عنوان مواد اصلی و فلفل و نمک به عنوان افزودنی در آن استفاده میشود. اگر بپذیریم افراد برای منزل خود از مواد با کیفیت استفاده میکنند، باز همگان میدانند که کیفیت این قورمهسبزیها در هر منزل با منزلی دیگر متفاوت است. نسبت مواد استفاده شده، میزان نمک و فلفل، میزان شعله و کم و زیاد کردن آن در زمانهای مختلف و زمان پخت بهطور قطع در کیفیت غذای تولیدی بسیار موثر است. حال با در نظر گرفتن این مثال، نتایج پروژه عارضهیابی در کرمانشاه نشان میدهد که به طور تقریبی در بیش از ۹۵درصد شرکتها از افزودنیها استفاده نمیشود و این در حالی است که در صنعت روز دنیا، استفاده از افزودنیها با توجه به شرایط آن امری بدیهی است و فرض کنید شما در قورمهسبزی از نمک و فلفل استفاده نکنید، ببینید چه اتفاقی رخ میدهد. فرمولاسیونهای استفاده شده در این صنعت به تعداد انگشتان دست نمیرسد و گویا هیچ مرکز علمی و پژوهشی در کشور وجود ندارد که آنها را از نظر فنی تغذیه کند. البته در اینجا گفتنی است که اگر صنعت میخواهد به پا خیزد، دیگر ارتباط بین صنعت و دانشگاه یک انتخاب نیست بلکه یک الزام است. استادان فنی دانشگاهها و مراکز پژوهشی اگر حداقل هفتهای یک یا دو روز را با همکاری وزارتخانههای صنعت، معدن و تجارت، راه و شهرسازی و نفت در صنعت مربوط به خود سپری کنند و امتیاز ارتقا در مراکز علمی و پژوهشی تغییر کند بهطور قطع میتواند به این امر کمک کند. در مطالعه عارضهیابی در کرمانشاه با تغییر فرمولاسیون، استفاده از افزودنیها و تنظیم درست پارامترهای فرآیندی خطوط تولید و با کاهش مصرف انرژی، افزایش سرعت تولید و بهبود خواص مکانیکی محصول نهایی بین ۵ تا ۲۰ درصد هزینه واحدها کاهش داده شد که به تایید شرکت شهرکهای صنعتی کرمانشاه رسیده است. نتایج جالبتر از این هم بود و آن اینکه آنقدر که فرمولاسیون مواد و افزودنیها و تنظیم درست پارامترهای فرآیندی بر کیفیت محصول نهایی تاثیرگذار بود، فناوری و ماشین مورد استفاده حداقل در صنعت پلیمر تاثیرگذار نبود. این مطالعه نشان میداد برای کاهش تخریب و بهبود خواص محصول نهایی در فناوریهای ایرانی و چینی که پایینتر از موارد مشابه اروپایی و امریکایی خود است نیاز به بهبود فرآیندپذیری است و به طور کلی با تغییر فرمولاسیون و استفاده از افزودنیها میتوان بر ضعف فناوری غلبه کرد. نتایج نشان میداد که درحالحاضر نرخ تمامشده محصولات ایرانی بالاتر از استانداردهای جهانی است و بخشی از نرخ را با افزایش اطلاعات فنی میتوان کاهش داد. این امر نیاز به ورود جدی مراکز علمی و پژوهشی ازجمله پژوهشگاه پلیمر برای حل مشکلات فنی در سراسر کشور و البته حمایت وزارت صنعت، معدن و تجارت دارد.
۲- دلالان بخش صنعت
دلالان در حال نابود کردن صنعت کشور هستند و اگر از وادی صنعت حذف نشوند، بعید است صنعت بتواند سالهای زیادی دوام بیاورد و خودبهخود در برابر محصولات ارزانقیمت چینی از پای در خواهد آمد. بهطور تقریبی بیشترین سود صنعت کشور به جیب دلالان میرود و در عمل صنعتگران، کارگران شیکپوش این افراد نامرئی هستند. دولت باید با استفاده از ظرفیتهای موجود در سطح کشور که یکبار دیگر به آن پرداخته شد ازجمله دانشگاه آزاد، حتی دانشگاههای فنی و با ایجاد یک شبکه ملی، مواد اولیه را به صورت جمعی و با سرمایه واحدهای خرد خریداری کرده و در اختیار آنها قرار دهد و از طرف دیگر با همین شبکه محصولات را بهدست مشتریهای داخلی و خارجی برساند. بهطور قطع این موضوع با یک برنامهریزی درست میتواند جانی تازه به صنعت کشور بدهد. شبکههای توزیع مواد غذایی در کشور که درحال اجراست در حذف دست دلالان و کنترل نرخ بازار بسیار موثر بوده و این موضوع در صنعت نیز میتواند اتفاق بیفتد و انجام آن نیاز به عزم جدی دولت دارد.
مهرداد سیفعلی - استاد پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران
