امیرعلی امینیان: رشد چشمگیر تولیدات علمی و فناوری ایران در نانو باعث شده که کشورمان جایگاه ویژهای در میان کشورهای جهان در این حوزه داشته باشد اما سرمایهگذاری اندک در این بخش از سرعت توسعه این بخش اثرگذار در زندگی مردم بهشدت کاسته است.
باوجود اینکه درحالحاضر در ایران ۱۵۷ شرکت تولیدی حوزه نانو فعال بوده و بیش از ۳۶۰ نوع محصول نانویی به بازارهای داخلی و خارجی ارائه میکنند اما کمبود سرمایهگذاری در این بخش باعث شده تا فناوری نانو در کشور حرکت کندی داشته باشد.
پیشرفتهای فناوری در عرصه نانو در سالهای اخیر در بسیاری از کشورهای دنیا فراگیر شده است. در ایران نیز در طول این سالها اقدامات موثری در این زمینه شده و پیشرفتها ازلحاظ تولید محصول در حوزه نانو در دهه اخیر چشمگیر بوده است.
کمبود سرمایه با وجود جایگاه ویژه
در سالهایی که گذشت ایران توانست نانو را در صنایع مختلفی همچون نساجی و پوشاک، لوازمخانگی، تجهیزات، دارو و تجهیزات پزشکی، بهداشت و سلامت، عمران و ساختمان، خودرو و حملونقل، رنگ و رزین، آب و محیطزیست، نفت و صنایع وابسته، نیرو و انرژی، کشاورزی و غذا و نانو کامپوزیت به کار گیرد.
سعید سرکار، دبیر ستاد توسعه فناوری نانو معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری در این باره به گسترش صنعت گفت: ایران از نظر علمی در رتبه ششم جهان قرار دارد اما در زمینه تولیدات نانو آماری وجود ندارد که تعیین کند ایران چه جایگاه جهانی دارد.
سرکار با بیان اینکه درحالحاضر آمار و ارقام دقیقی وجود ندارد که بتوان میزان تولیدات محصولات نانویی کشورها را برآورد کرد، اظهار کرد: بهطورکلی میتوان گفت که برخی کشورها در کدامیک از حوزههای نانویی موفق عمل کردهاند. بهعنوانمثال کرهجنوبی و ژاپن در نانو الکترونیک پیشرفت خوبی داشتهاند. در مقابل، ایران در نانو دارو ( حوزه سلامت) و حوزه ساختمان بهطور قابلملاحظهای ورود کرده است.
وی تصریح کرد: با این وجود وقتی در نمایشگاههای معتبر نانوفناوری در کره، چین، روسیه و... شرکت و تولیدات خود را با کشورهای معتبر جهان در این بخش مقایسه میکنیم متوجه میشویم که محصولات نانویی امریکایی، ژاپنی و... همزمان و همسطح ما بوده و ایران دوشادوش این کشورها در حال حرکت است.
دبیر ستاد توسعه فناوری نانو معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری تاکید کرد: بخش عمدهای از محصولات نانو در ایران تجاریسازی شده و درحالحاضر ۱۵۷ شرکت تولیدی در این زمینه فعالیت میکنند. این تعداد شرکت بیش از ۳۶۰ نوع محصول در کشور تولید میکنند و تولیدات نانوی ایران به بیش از ۱۸ کشور جهان ازجمله کرهجنوبی، استرالیا، آلمان، روسیه، ایتالیا، ترکیه، مالزی و... صادر میشود.
سرکار تصریح کرد: در حال برنامهریزی و سرمایهگذاری هستیم تا بتوانیم ایران را بیشتر به دنیا معرفی کنیم و بهعنوان کشوری که ظرفیت تولید محصولات نانویی را دارد موفقتر عمل کنیم. ژاپن و آلمان، کشورهای پیشرفتهای هستند و سالهای سال زحمتکشیدهاند تا جایگاه خود را در عرصههای فناوری تثبیت کنند.
این مقام مسئول با اشاره به ظرفیتهای بالای کشورمان در زمینه فناوری نانو ادامه داد: باوجود همه تلاشها روند تولیدات نانو مسئولان کشور را قانع نمیکند و تلاش برای افزایش کیفی و کمی محصولات و توسعه صادرات ادامه دارد. وی با بیان اینکه هنوز در بخش فناوریهای نانو در ابتدای راه هستیم اظهار کرد: در تلاشیم تا تعداد محصولات نانویی کشور را تا چند سال آینده به هزار محصول برسانیم و برای این هدف برنامه مدون و دقیقی داریم. سرکار با بیان اینکه رسوخ نانو در صنعت یکی از نکات مهم در برنامهریزیهاست تاکید کرد: صنایع ما ظرفیت بالایی دارند ولی اقتصاد دانشبنیان و فناوری نانو در بخش خصوصی راحتتر محقق میشود. وی در تشریح چالشهای این حوزه یادآور شد: متاسفانه در بخش نانو متناسب با ظرفیتها و توانمندیهای کشور سرمایهگذاری نمیشود این در حالی است که نانو ازجمله فناوریهای جدید است و ارزشافزوده بالایی برای کشور به همراه دارد.
سرکار با اشاره به تاثیرگذاری برخی حوزههای نانو در اقتصاد کشور اظهار کرد: نانو میتواند بر نفت، پتروشیمی، آب، محیطزیست و صنایع مختلف تاثیر زیادی بگذارد. ورود نانو به این عرصههای صنعتی میتواند جهش بزرگی در اقتصاد ایجاد کند. نانو در تمام زندگی بشر تاثیرگذار است و باید بیش از این مورد توجه قرار گیرد. دبیر ستاد توسعه فناوری نانو معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری کمبود منابع مالی دولت را دلیل اصلی کم بودن سرمایهگذاری در بخش نانو عنوان کرد و افزود: درحالحاضر امریکا سالانه ۱/۵ میلیارد دلار در بخش نانو سرمایهگذاری میکند و دولتهای چین، ژاپن و کره نیز در این بخش به ترتیب ۱/۲، ۱ و ۰/۷ میلیارد دلار سرمایهگذاری کردهاند. این در حالی است که در کشور ما تنها ۱۵ میلیون دلار برای فناوری نانو سرمایهگذاری شده و نباید از این میزان سرمایهگذاری که کمتر از یکصدم سرمایهگذاری کشورهای جهان است انتظار چندانی داشت. سرکار تاکید کرد: اگر همه خواستههای ما محقق شود و تمام زیرساختهای نرم و سخت ازجمله قوانین و مقررات مرتبط با حمایت از شرکتهای دانشبنیان، تجاریسازی، استانداردهای تشویقی و... فراهم شود، توسعه بیشتر فناوری نانو در کشور میسر خواهد شد. سرکار با اشاره به مشکلات حوزه نانو گفت: فناوری نانو، یک فناوری تحولساز است و در همه بخشها تاثیر میگذارد؛ هرقدر در این زمینه سرمایهگذاری کنیم بازده اقتصادی چندین برابری خواهیم داشت.
گرفتاریهای متنوع
اما سوال اینجاست که آیا مشکلات نانوفناوری تنها در بخش سرمایهگذاری خلاصه میشود یا در برخی صنایع نانو مشکلات بیشتری هم مانع توسعه این بخش شده است؟
امیر اشراقی، مسئول بخش کشاورزی، صنایع غذایی و بستهبندی ستاد نانو در این زمینه به گسترش صنعت گفت: گرفتاریهای موجود بر سر راه تجاریسازی محصولات نانو و دانشبنیان متنوع است. از پژوهش تا بازار زمان زیادی صرف میشود و این مسئله روند تجاریسازی را با موانع زیادی همراه میکند.
اشراقی افزود: متاسفانه یکی دیگر از مشکلات در این حوزه این است که سرمایهگذاران و فناوران به یکدیگر اعتماد ندارند و این مسئله ناشی از نبودن فرهنگ کار گروهی در کشور است. نه سرمایهگذار اعتماد دارد که داراییاش را در اختیار فناوران بگذارد و نه فناوران میپذیرند که همه دارایی علمی خود را در ازای پرداخت مبلغی عرضه کنند.
این کارشناس فعال در بخش صنایع نانو چوب با ارائه توضیحاتی درباره ورود نانو به این صنعت با آسیبشناسی ورود نانو به صنایع گفت: پیشرفتهای نانو باعث میشود که نواقص تولید در بسیاری از صنایع برطرف شود اما برای ورود نانو به یک صنعت نیاز به استفاده از نانوموادی است که در کشور تولید نمیشوند و خود این نانومواد نیز وارداتی هستند. به گفته اشراقی نانومواد لازم برای استفاده فناوری نانو در صنعت به مقدار کافی و بهموقع تامین نمیشود و همین امر روند ورود نانو به صنعت را کند میکند. مسئول بخش کشاورزی، صنایع غذایی و بستهبندی ستاد نانو ادامه داد: از سوی دیگر بسیاری از صنایع کشور به دلیل سنتی بودن امکان تطبیق خود با فناوری نانو را ندارند. تنها در بخش دارو به دلیل آنکه از فناوری بالایی در کشور برخورداریم توانستهایم این نانو را در صنعت بهصورت اصولی و منطقی وارد کنیم. اشراقی تاکید کرد: متاسفانه بسیاری از فناوریهای نانو منطبق با صنایع به دلیل نبود فناوریهای نوین در صنعت درحالحاضر در کتابخانههای دانشگاهها خاک میخورد.
این مقام مسئول در ستاد نانو تصریح کرد: به دلیل قدیمی بودن تجهیزات در صنایع تولیدکنندگان ریسک سرمایهگذاری در فناوریهای نو را نمیپذیرند چراکه هم در تامین نانو مواد مشکل دارند و هم فناوری موجود با این بخش همخوانی ندارد. اشراقی اظهار کرد: تامین مواد اولیه نانو برای بسیاری از تولیدکنندگان هزینههای بالا و مکانیسم پیچیدهای دارد. از سوی دیگر محصولات نانو نمونهها و مدلهای جایگزین غیرنانویی هم دارند و برای اینکه سرمایهگذاران به این بخش ترغیب شوند محصولات نانو باید ارزشافزوده بیشتری داشته باشند تا تولیدکنندگان تمایل بیشتری به تولید آن داشته باشند.
وی اظهار امیدواری کرد با افزایش سرمایهگذاریها در بخش نانو و نیز ارتقای فناوریها در صنایع و رفع مشکلات موجود فناوری نانو در تمام صنایع جای خود را به تولید سنتی و قدیمی دهد. با همه این تحلیلها به نظر میرسد نانو در درجه نخست نیازمند توجه جدی از سوی دولت است. بدون تردید اگر سرمایهگذاری دولت در این بخش ارتقا یابد امکان توسعه این صنعت بیشتر فراهم میشود و هدفگذاری تولید هزار محصول با فناوری نانو قابل تحقق است. البته در این میان بخش خصوصی نیز باید با شجاعت بیشتری به این حوزه ورود کند تا بتواند با تحول در صنعت زمینههای توسعه همهجانبه اقتصاد را فراهم کند.
