صفیه رضایی: محصولات فناور و «هایتک» فقط برای برآورده شدن نیاز داخلی تولید نمیشود بلکه تلاش میشود این محصولات دایره صادراتی بیشتری پیدا کنند.
از اینرو، همواره بر بسترسازی در زمینه جستوجوی بازار و مشتری یا همان تجاریسازی محصولات فناور تاکید شده و میشود. اهمیت این موضوع تا آنجاست که به تازگی دفتر مطالعات ارتباطات و فناوریهای نوین مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شاخص صادرات محصولات با فناوری پیشرفته در کشور را مورد بررسی قرار داده است در این گزارش آمده است: یکی از ویژگیهای اقتصاد دانشبنیان، بالا بودن سهم خدمات و محصولات با فناوری «هایتک» در تولید ناخالص ملی و از کل صادرات تولیدی است که شاخص مهمی در حوزه تجاریسازی محصولات دانشبنیان به شمار میرود. اما مانند بسیاری از شاخصهای دیگر حوزه علم، فناوری و نوآوری، متولی مشخصی برای محاسبه و گزارشدهی منظم شاخص صادرات محصولات با فناوری پیشرفته وجود ندارد و به همین دلیل این شاخص از مهمترین شاخصهای مورد اختلاف و بحث در کشور است. مهمترین شرط لازم برای اندازهگیری دقیق این شاخص، تعریف محصولات با فناوری «هایتک» و شناسایی مصادیق آنهاست. در این زمینه، سازمانها و نهادهای بینالمللی معیارها و کدهای طبقهبندی مختلفی را برای شناسایی مصادیق محصولات با فناوری پیشرفته ارائه کردهاند. براساس این گزارش، بررسیها نشان میدهد در سال ۹۳، میزان صادرات محصولات با فناوری پیشرفته در کشور حدود ۴۳۳ میلیون دلار بوده است. در این محاسبه، فقط محصولات با فناوری پیشرفته که در گزارش گمرک جمهوری اسلامی ایران قابل شناسایی بود، لحاظ شده است. نرمافزار و تجهیزات نظامی و دفاعی نیز از مصادیق محصولات با فناوری «هایتک» هستند که در گزارشهای سالانه گمرک پوشش داده نمیشوند. بر این اساس، طبق استعلام از اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرمافزار ایران، صادرات نرمافزار در سال ۹۳ حدود ۲۰۰ میلیون دلار بوده است که با احتساب این رقم، حجم کل صادرات محصولات با فناوری پیشرفته (بدون محاسبه تجهیزات نظامی و دفاعی) به حدود ۶۳۳ میلیون دلار میرسد. محصولات مربوط به داروسازی و مواد شیمیایی مورد استفاده در پزشکی و محصولات دارویی با حدود ۲۹۶ میلیون دلار بیشترین سهم صادرات ( ۴۷ درصد) را در سال ۹۳ به خود اختصاص داده است. پس از آن محصولات حوزه نرمافزار با ۲۰۰ میلیون دلار (۳۲درصد) و محصولات حوزه رادیو، تلویزیون و تجهیزات مخابراتی با بیش از ۵۷ میلیون دلار (۹درصد) قرار دارند. در این محاسبات، صادرات خدمات فنی و مهندسی لحاظ نشده است. مرکز پژوهشهای مجلس با ارائه چارچوب محاسبه این شاخص، مبنایی را برای محاسبه دقیقتر شاخص و ارائه به سیاستگذاران و برنامهریزان مطرح کرده است. در عین حال پیشنهاد داده است که متولی واحدی برای تعریف دقیق مصادیق محصولات با فناوری پیشرفته (هایتک) طبق معیارهای بینالمللی و پایش و گزارشدهی سالانه شاخص صادرات این محصولات تعیین شود. همچنین علاوهبر اقلام صادراتی با فناوری پیشرفته (که در این گزارش استخراج شده)، خدمات فنی و مهندسی با فناوری «هایتک» نیز شناسایی و به نحو مناسب کدگذاری شوند تا میزان صادرات آنها هر سال قابل احصا و بررسی باشد.
خیز صادراتی از آن برخی شرکتها
با نگاه به این گزارش به نظر میرسد حجم قابلقبولی در صادرات محصولات فناور وجود داشته است. حساسیت این مرکز برای بررسی خدمات فنی و مهندسی میتواند شکل دقیقتری از این آمار را ارائه دهد. با این حال، ممکن است سوال شود که جامعه تولیدات فناور ما چگونه میتواند دامنه صادراتی بیشتری داشته باشد؟
روحالله استیری، مدیرکل دفتر توسعه کسبوکار بینالملل معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری در این زمینه به گسترش صنعت گفت: براساس آمار رسمی صادرات محصولات فناور کشور از سال ۲۰۱۰میلادی(۱۳۹۰خورشیدی) به بعد با روند صعودی روبهرو بوده بهطوری که تا ۲۰۰ میلیون دلار صادرات محصولات «هایتک» تخمینزده شده است. وی افزود: از مجموع ۳ هزار و ۱۰۰ شرکت دانشبنیانی که در کشور وجود دارد میتوان گفت حدود یکسوم آنها محصولات با قابلیت و ارزش صادراتی دارند. به عبارتی، حدود ۲۰۰ شرکت صادرکننده وجود دارد. دیگر شرکتها نیز به دلیل تمرکز تولید برای برآورده کردن نیاز داخل، نبود ظرفیت کافی، تولید محصول مشابه خارجی و دیگر محدودیتها نتوانستند بازار صادراتی داشته باشند. استیری درباره محصولات صادراتی فناور نیز گفت: محصولات تولیدی حوزه سلامت و بهداشت، داروهای گیاهی، محصولات حوزه بیولوژیک، فناوری ارتباطات و نرمافزارها از جمله محصولاتی هستند که به کشورهای حوزه آسیای میانه، خلیجفارس و افریقا صادر میشوند. بنا بر گفتههای مدیرکل دفتر توسعه کسبوکار بینالملل معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری، شرکتهای فناور خود باید تلاش کنند که خیز صادراتی داشته باشند؛ هر چند سازمانهای حمایتی نیز برنامه ورود به بازار بینالملل و ایجاد انگیزه و رغبت کافی را برای این دسته از شرکتهای فراهم خواهد کرد. وی تغییر در طراحی صنعتی محصولات تولیدی، استانداردسازی و برگزاری تورهای فناوری با هدف آشنایی شرکتهای فناور داخلی با رقبای خارجی را از برنامههای انگیزشی موثر برای این دسته از شرکتها دانست. به گفته این مقام مسئول در دوران تحریم شرکتهای دانشبنیان در تامین مواد اولیه و صادرات متحمل هزینه و مشکل میشدند که بعد از برجام مشکلات برطرف شد و امید هست که با برداشته شدن تحریمهای بانکی مسیر مطمئنی برای صادرات محصولات ایجاد شود.
متناسبسازی کسبوکار داخلی
روی دیگر افزایش توانمندی برای صادرات محصولات فناور بیشتر شدن نوآوری و خلاقیت داخلی و محیط مناسب برای تولید محصولات بهروز است. در این زمینه سورنا ستاری، معاون علمی و فناوری رئیسجمهوری گفته است که در شاخصهایی مانند زیرساخت، پیچیدگی بازار کسبوکار که نشانگر میزان موفقیت بخش اصلی اقتصادی در فراهم کردن زیرساختهای مالی و اطلاعاتی و همچنین بکارگیری و نفوذ فناوری و نوآوری در بخشهای بزرگ صنعتی و خدماتی است، روند مناسبی نداشتهایم و شاهد نزول در رتبه بین ۴ تا ۱۰ پله هستیم. ستاری معتقد است این نبود تناسب در بهبود رتبه نشان میدهد که بخشهای اصلی اقتصاد هنوز نتوانستهاند متناسب با رشد سرمایه انسانی و علمی و فناورانه در مراکز علمی، دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان و فناور، فضای مناسبی برای شکوفایی این ظرفیتها در قالب عملکرد نوآورانه و اقتصادی فراهم کند. بر این اساس، تلاش دوچندان برای بهبود محیط کسبوکار و زیرساختهای اساسی آن و همچنین توجه بیشتر فعالان اقتصادی به موضوع فناوری و نوآوری، الزام کلیدی برای رشد ایران در عرصه جهانی نوآوری و رقابتپذیری است که امیدواریم در برنامههای دولت دوازدهم جایگاه ویژهای داشته باشد.
