طیبه جهانبازی - گروه صنعت: واردات بیرویه مانع اصلی تقاضامحور کردن پژوهش در کشور است؛
موضوعی که رییس دانشگاه تهران بر آن تاکید دارد و بر این عقیده است که میل جامعه به مصرف کالاها و محصولات خارجی بالا رفته و با وجود کمبود بودجه پژوهش در کشور رفع این مشکل سختتر میشود. علاوه بر این متناسب با افزایش ظرفیتهای دانشجویی و هیات علمی زیرساختهای پژوهشی در مراکز علمی کشور شکل نگرفته است. با نگاهی جزئیتر به ماجرا مشخص میشود تقاضا برای دستاوردهای پژوهشی از دیگر مشکلات اصلی حوزه پژوهش در کشور است و بهصورت کلی در جامعه ما تقاضا برای دستاوردهای پژوهشی پیشرفته وجود ندارد همچنین خلأهای قانونی در حفظ حقوق مادی و معنوی پژوهشگران کشور از دیگر معضلات بخش پژوهش کشور است. قوانین باید به شکلی اصلاح شود که ضمن حفظ حقوق معنوی و مادی پژوهشگران با سرقتهای علمی نیز براساس قانون برخورد جدی شود. با مشکلات متعددی که سر راه نخبگان کشور قرار گرفته جای یک سوال باقی میماند که با وجود این موانع آیا میتوان محصولات باکیفیت تولید کرد؟
شانس ایجاد شغل
محمدرضا خانمحمدی، مدیرکل آموزش، پژوهش و فناوری وزارت صنعت، معدن و تجارت فروش دارایی و واردات بیرویه را دو عامل مهم در دلسرد شدن پژوهشگران برای توسعه واحدهای تحقیق و توسعه در بنگاههای تولیدی و صنعتی دانست و به گسترش صنعت گفت: بهعنوان نمونه اگر قرار باشد فروش نفت خام را صرف هزینههای جاری کنیم این خود موضوعی است که میتواند بحث تحقیق و توسعه را با چالش مواجه کند. البته اگر با درآمدهایی که از فروش نفت حاصل میشود بتوانیم آن را صرف توسعه فناوری در صنایع کنیم، تحقیق و توسعه روی ریل پیشرفت قرار میگیرد.
او افزود: واردات بیرویه اول تولیدکننده داخلی را به چالش میکشد و دوم براساس آمار موجود به ازای هر هزار دلار واردات شانس ایجاد یک شغل در واحدهای تحقیق و توسعه کشور را از بین میبرد. کمااینکه ایجاد این شغل مربوط به فردی با ویژگی استعدادهای برتر است. زیرا افراد مشغول در واحدهای تحقیق و توسعه دارای ویژگیهای استعداد برتر و نخبگی هستند و هر کسی توانایی فعالیت در این مراکز را ندارد. بنابراین نخستین آسیبی که واردات به جامعه پژوهشگران وارد میکند این است که فرار مغزها را به دنبال دارد و از سوی دیگر تعادل تولید را برای صنعتگران به هم میزند. با این وجود صاحبان صنایع به جای تمرکز بر ارتقای تولید با استفاده از واحدهای تحقیق و توسعه در پی این خواهند بود که چطور میتوانند با ورود کالاهای خارجی مقابله کرده و محصول خود را به فروش برسانند.
مدیر کل آموزش، پژوهش و فناوری وزارت صنعت، معدن و تجارت با تاکید بر اینکه دولت باید در تمام شرایط زمینه را برای فعالیت واحدهای تحقیق و توسعه در بخشهای دولتی و خصوصی ایجاد کند، تصریح کرد: باید این موضوع را جدی بگیریم که واحدهای تحقیق و توسعه در بلندمدت میتوانند به عنوان سلاحی برای تقویت اقتصادی و تولیدی در دنیا مطرح شوند و به طور قطع بنگاههایی که دارای نیروهای فناور و واحدهای تحقیق و توسعه پیشرفته هستند در بحث تولید گوی رقابت را در دنیا کسب خواهند کرد.
به گفته خانمحمدی تئوری که توافق اقتصاددانان را به همراه داشته، این است که هر بنگاه تولیدی به ثمر رسیده نقطهقوت و سقوط آن در آینده را استفاده از نرمافزارها و تبادل علم و فناوری مشخص میکند و تمامی کارشناسان به این نتیجه رسیدهاند که رشد و پیشرفت هر بنگاه تولیدی و صنعتی جز با توسعه واحدهای تحقیق و توسعه ممکن نخواهد بود؛ فرآیندی که شرکتهای پتروشیمی پیش گرفتند و اکنون شرکتهای بزرگ به آنها پیشنهاد کاری میدهند.
انحصاری بودن اقتصاد
محمود نیلیاحمدآبادی، رییس دانشگاه تهران به عوامل تاثیرگذار بر کیفیت محصولات بنگاههای تولیدی و صنعتی اشاره کرد و به گسترش صنعت گفت: واردات بیرویه مانع اصلی تقاضامحور کردن پژوهش در کشور است. متاسفانه اکنون شرایط رانت و انحصاری بودن بر اقتصاد کشور سایه افکنده و در چنین حالتی نمیتوان از تولیدکنندگان انتظار تولید محصول با فناوری پیشرفته را داشت از اینرو بیشتر تولیدات داخل را محصولات باکیفیت پایین و بدون رقابتپذیری تشکیل میدهند. از آنجا که مصرفکنندگان متقاضی تجهیزات پیشرفته و فناوریهای روز هستند بنابراین وسایل مورد نیاز خود ازجمله وسایل خانه، اتومبیل و... را با چندین برابر قیمت داخلی صرف خرید محصولات با کیفیت خارجی میکنند.
نیلی با بیان اینکه در صورتی که شرایط اقتصادی کشور عادلانه و از حالت انحصاری خارج شود در این حالت تولیدکننده قادر به تولید محصول باکیفیت خواهد بود، افزود: در چنین حالتی صنعتگران مجبورند برای رقابت با تولیدات خارجی از فناوریهای پیشرفته استفاده کنند یا خود با راهاندازی واحدهای تحقیق و توسعه به آن فناوری دست یابند. این در حالی است که تحقیق و توسعه موضوعی نیست که با پند و اندرز عملیاتی شود درنتیجه باید ریشه تحول تولید باکیفیت را در بهبود شرایط اقتصادی کشور جستوجو کرد.
رییس دانشگاه تهران به سیاستهای حاکم بر کشور برای واردات اشاره کرد و افزود: متاسفانه بانکهای کشور و دستگاههای تصمیمگیرنده بیشتر با واردکنندگان و تاجران کشور همکاری دارند و تولیدکنندگان داخل برای فعالیت اغلب با موانع عوارض در مقابل تقاضا برای استخدام و کارگر مواجه میشوند و به سختی میتوانند در بازار باقی بمانند.
شناسایی کالاهای استراتژیک
علی خاکیصدیق، رییس دانشگاه خواجهنصیرالدینطوسی با بیان اینکه مشکلات زیادی برای تکمیل چرخه پژوهش تا تولید ثروت در کشور وجود دارد به گسترش صنعت گفت: یکی از مشکلات کنونی تولید کالاهای بدون قابلیت رقابت است که این موضوع توجه نکردن به پژوهش در دیگر حوزهها ازجمله بازاریابی و فروش را درگیر و این حقیقت را بیان میکند که اگر محصول قابل رقابتی تولید نمیشود تحقیقات در دیگر حوزههای اقتصادی مانند بازاریابی و فروش نتیجه مطلوبی در بر نداشته است.
خاکیصدیق نقش بخش خصوصی و صنعتگران را در تکمیل زنجیره تولید موثر دانست و افزود: بخش عمده پژوهشها منجر به تولید محصول با قابلیت فروش نخواهد شد و پژوهشگران اگر بخواهند پژوهشهای خود را برای تولید محصول به فروش برسانند یک کار صددرصد تخصصی را میطلبد که اغلب کاربردی کردن پژوهشها به مراکز واسطهای مانند مراکز رشد و پارکهای علم و فناوری واگذار میشود. براساس آمار معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری شرکتهای دانشبنیان به رشد خوبی در چند سال اخیر رسیدهاند اما هنوز برای رسیدن به نقطه مطلوب با دیگر کشورها فاصله داریم.
رییس دانشگاه خواجهنصیرالدینطوسی تصریح کرد: لزومی ندارد هر محصولی را در داخل تولید کنیم چراکه ممکن است در بسیاری مواقع با توجه به هزینههای پنهانی که تولید آن مانند مصرف آب یا تخریب محیطزیست به همراه دارد خیلی تولید آن در کشور به صرفه نباشد از اینرو یکی از کارهای اساسی که در درجه نخست به جای تولید لازم است انجام شود این است که باید نیازهای راهبردی کشور را شناسایی و پژوهشهای کاربردی خود را متمرکز بر تولید این محصولات راهبردی کنیم. همچنین میتوان حوزههایی که در آن تخصص مورد نیاز وجود دارد را با تحقیق و پژوهش شناسایی کرد و با کمترین هزینه به بالاترین سود رسید تا چرخه نهایی تولید تکمیل شود.
به گفته خاکیصدیق نمیتوان گفت که واردات صددرصد به اقتصاد کشور ضربه میزند و باید تمام محصولات را در داخل تولید کرد چراکه در برخی مواقع واردات کالا برای کشور بهصرفهتر است. در هیچ جای دنیا هم به این صورت نیست که کل کالاها در داخل کشور تولید شود و اغلب کالاهای استراتژیک را مشخص و روی آنها کار میکنند. بهعنوان نمونه زمانی که در کشور فرش باکیفیتی تولید میشود نیازی به واردات فرش ماشینی بلژیکی نیست.
