طیبه جهانبازی - گروه صنعت: به گفته معاون پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی بیش از ۱۶۰۰ طرح پژوهشی جهاد دانشگاهی با بودجه‌های بیش از ۳۰۰میلیارد در حال اجراست. جهاد دانشگاهی در بخش اهداف کلان ۲۰ساله معاونت پژوهش و فناوری به ایجاد ساختارهای پژوهشی و تخصصی جدید و متناسب، قطب‌‌های علم و فناوری و تولید و عرضه فناوری و نوآوری در سطح ملی و بین‌المللی توجه ویژه‌ای کرده است. درعین حال پاسخ به نیازهای پژوهشی وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها و دستگاه‌های اجرایی را مدنظر قرار داده است.

این نیازها به‌طور عمده از سوی ساختارهای پژوهشی شامل۱۳۰ گروه پژوهشی، ۱۲۰ مرکز خدمات تخصصی، ۱۸ مرکز رشد و۲ پارک علم و فناوری مستقر در۴۳ واحد جهاد دانشگاهی، ۱۶ پژوهشکده مستقل و ۳ پژوهشگاه (شامل ۹ پژوهشکده) مستقر در سراسر کشور، مرکز اطلاعات علمی، مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران و مجتمع تحقیقاتی شهدای جهاد دانشگاهی پاسخ داده می‌شود.
جهاد دانشگاهی از ابتدای فعالیت خود تا پایان سال ۹۱ موفق به اجرا و اختتام بیش از ۱۰ هزار عنوان طرح در گروه‌های تخصصی فنی و مهندسی، پزشکی، علوم پایه، علوم انسانی، اجتماعی و هنر، کشاورزی و منابع طبیعی شده که ۶۶درصد آن توسط دستگاه‌های اجرایی تامین اعتبار شده و مابقی با بودجه پژوهشی جهاد دانشگاهی، تصویب و اجرا شده است. در طول دو دهه اخیر به‌طور میانگین ۷۰ تا ۸۰درصد از منابع مالی جهاد دانشگاهی از طریق قراردادهای پژوهشی و آموزشی کارفرمایی و فروش خدمات و محصولات فناور به بخش‌های خصوصی و عمومی تامین شده و اعتبارات دولتی نیز ۲۰ تا ۳۰درصد منابع این نهاد را به خود اختصاص داده است.
زمینه‌های فعالیت پژوهشی این نهاد اغلب به حوزه‌هایی مانند نفت، گاز، پتروشیمی، برق و الکترونیک، مخابرات، مواد معدنی، زیست فناوری، دانش وفناوری نانو، مطالعات انسانی و اجتماعی و خدمات پزشکی به عنوان حوزه‌های اصلی و زمینه‌های جدید فعالیت نیز به حوزه‌هایی نظیر مولد‌های برق، کنترل صنعتی، طراحی دکل‌های حفاری نفت، طراحی و ساخت لوله‌های مغزی سیار چاه‌های نفتی، تبدیل نفت سنگین به سبک و... معطوف شده است. برای آشنایی بیشتر با برنامه‌های این مرکز گسترش صنعت گفت‌وگوی اختصاصی با محمدرضا پورعابدی، معاون پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی کشور انجام داده است.
تا چه اندازه پژوهش‌های جهاد دانشگاهی مورد استفاده صنایع قرار گرفته است؟
طرح‌های پژوهشی جهاد دانشگاهی دارای کارفرمای مشخص هستند و این طرح‌ها برای حل مشکل بخش‌های مختلف صنعتی و خدماتی طراحی و اجرا می‌شوند. درنهایت از نتایج طرح‌ها برای گشودن گره صنایع استفاده می‌شود.
با توجه به اینکه بسیاری از طرح‌ها فناورانه هستند از این‌رو اغلب منتج به طراحی و ساخت یک محصول می‌شود. این طرح‌ها بیشتر در حوزه‌های فنی و مهندسی، علوم پایه و کشاورزی به نتیجه قابل استفاده دست می‌یابند. بخش دیگری از طرح‌های پژوهشی منجر به حرکت مجموعه‌های جهاد در مرزهای دانش می‌شود. این طرح‌ها در حوزه پزشکی دارای بیشترین نقش هستند. حاصل آن را می‌توان در مراکز درمانی پژوهشگاه رویان، ابن‌سینا، پژوهشکده سرطان سینه، مراکز درمانی دانشگاه علوم پزشکی تهران و واحد خراسان رضوی مشاهده کرد.
البته حرکت در مرزهای دانش به معنی نادیده گرفتن کاربردهای فناوری‌های جدید نیست. در یک جمع‌بندی نهایی می‌توان گفت که بیش از ۹۰درصد پژوهش‌های جهاد دانشگاهی به کاربرد می‌رسد و به فناوری و ارتقای آن در کشور منجر می‌شود.
طرح‌های پژوهشی تا چه اندازه به محصول دانش‌بنیان منتهی شده است؟
مبنای فعالیت‌های حوزه پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی بر پایه دانش‌بنیان است و محصولاتی که از خروجی طرح‌های پژوهشی طراحی و ساخته می‌شوند، اغلب دانش‌بنیان است. انتقال فناوری‌های مورد نیاز و بومی‌سازی آن از مهم‌ترین اهداف اجرای طرح‌های پژوهشی در جهاد است.
در حال حاضر بیش از ۱۶۰۰ طرح پژوهشی با بودجه‌های بیش از ۳۰۰میلیارد تومان در حال اجراست که بیشتر طرح‌های جهاد دانشگاهی دارای کارفرمای مشخص است و هدف از تعریف و اجرای این طرح‌ها نیز خروجی محصول مشخص یا ارائه خدمات علمی است.
از مهم‌ترین این طرح‌ها می‌توان به کنترل‌های صنعتی (UPS)، ساخت دکل‌های نفتی، سیستم رانش قطارهای شهری، الکتروفیلترهای صنعتی، مته‌های حفاری چاه‌های نفت، سامانه پیشگیری از تشکیل رسوب در مخازن نفتیSRJ، بازوهای بارگیری نفت، سلول‌های بنیادی، تعلیق‌شکن نفت (دمولسیفایر)، لوله مغزی سیار و تهیه عصاره‌های گیاهی اشاره کرد که دارای محصول مشخص کاربردی هستند. همه این طرح‌ها دارای عقبه علمی است و هر یک در نوع خود بسیار ارزشمند بوده و از حیث علمی و فناورانه در مرزهای دانش روز دنیا حرکت می‌کنند.
شرکت‌های در حمایت مراکز رشد و پارک‌های علم و فناوری جهاددانشگاهی از ۲۷۰شرکت به ۴۰۰شرکت در سال‌های ۹۳ تا ۹۵ افزایش داشته و این مرکز از ۹۰ شرکت دانش‌بنیان در پارک‌ها و مراکز رشد حمایت می‌کند.
جهاددانشگاهی برای تحقق نقش واسط صنعت و دانشگاه چه برنامه‌هایی را در نظر دارد؟
جهاددانشگاهی از چند طریق نقش واسط را بین دانشگاه و مراکز علمی و ارتباط آنها با بخش صنعت ایفا‌ می‌کند؛ نخست اینکه با جذب دانش‌آموختگان دانشگاهی به‌عنوان اعضای هیات علمی، محقق، کارشناس و تکنیسین در اجرای طرح‌های پژوهشی از توانمندی علمی آنها بهره می‌گیرد‌‌ اما ساختارهای پژوهشی دانشگاه‌ها متاسفانه هنوز نتوانسته‌ بستر را برای تحقیقات کاربردی پژوهشگران فراهم سازد و نهادهای واسط همچون جهاددانشگاهی به دلیل انعطاف در قوانین و روش‌ها، کوتاهی فرآیندها و سرعت عمل در اجرای طرح‌ها و... بهتر می‌توانند به توسعه و تعمیق پژوهش‌ها به ویژه پژوهش‌های کاربردی و توسعه‌ای کمک کنند.
روش دوم همکاری با استادان دانشگاه و استفاده از توان علمی آنها برای اجرای طرح‌های پژوهشی و فناورانه است که اکنون بخش قابل توجهی از توان و کارایی در بهره‌گیری از توان علمی استادان دانشگاه است. با توجه به اینکه اعتماد دستگاه‌های دولتی به توانمندی‌های علمی جهاد طرح‌های کلان پژوهشی و فناورانه به این نهاد واگذار می‌شود به‌طور قطع باید از توان علمی دانشگاه‌ها نیز بهره جست و این تعاملات علمی دو سویه و گاه چند سویه زمینه اجرای موفق طرح‌های کلان فناورانه را میسر می‌کند.
روش سوم اینکه دانشگاه‌ها وظیفه تولید علم را دارند و جهاد دانشگاهی در فرآیند اجرای طرح‌های کاربردی خود از یافته‌های علمی دانشگاه‌ها بهره برده و زمینه کاربردی کردن آنها را از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی فراهم می‌کند.
همکاری مشترک در اجرای برخی از طرح‌های پژوهشی و فناورانه با دانشگاه‌ها از روش‌های دیگری است که جهاد با بهره‌گیری از آن تلاش دارد به نقش واسط بین دانشگاه و صنعت بپردازد.
مهم‌ترین برنامه‌های آینده شما در حوزه پژوهش و فناوری چیست؟
به منظور عملیاتی کردن ماموریت‌های واگذار شده جهاد دانشگاهی در حوزه علم و فناوری رویکردهای جدیدی را برای معاونت پژوهش و فناوری ترسیم کرده‌ایم و مهم‌ترین برنامه‌های آینده برای تجمیع ساختارها، امکانات و منابع انسانی برای ورود به پروژه‌های بزرگ همچنین ارتباط مناسب و سیستمی حوزه پژوهش و فناوری با دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی کشور به منظور انجام طرح‌های مشترک است.
علاوه بر این توسعه فعالیت‌های بین‌المللی به منظور انجام پروژه‌های مشترک با مراکز پژوهشی و فناورانه خارج از کشور، بازنگری در ساختارها و فرآیندهای موجود به منظور افزایش بهره‌وری و چابکی سازمان برای پذیرش ماموریت‌های جدید در حوزه پژوهش و فناوری، توسعه کاربرد نظریه حوزه‌های خاص از علوم انسانی و اجتماعی متناظر با نیازهای کشور، توجه به بخش خصوصی برای توانمندسازی این بخش و حل مسائل و مشکلات فناورانه برای ورود جدی به عرصه رقابت با بهترین‌های موجود در بازارهای داخلی و بین‌المللی از دیگر برنامه‌های مدنظر این معاونت است.
از دیگر برنامه‌ها می‌توان به توجه به تجاری‌سازی نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در جهت حل مسائل و مشکلات موجود جامعه به منظور دستیابی به اهداف اقتصاد مقاومتی و اقتصاد دانش‌بنیان اشاره کرد.