کشورهای در حال توسعه براساس مزیت نسبی خود به تولید و تجارت محصولاتی دست می‌زنند که در عرصه جهانی وارد زنجیره‌ای از خلق محصولات می‌شود.

به این پدیده «زنجیره ارزش جهانی» گفته می‌شود. این در حالی است که از منظر تجارت کالایی، این زنجیره از مواد خام شروع شده و در نهایت به کالاهای مصرفی، سرمایه‌ای و خدمات نهایی خاتمه می‌یابد. ارزیابی‌ها نشان می‌دهد سطح توسعه‌یافتگی هر کشوری که در نهایت مزیت نسبی آن کشور را می‌سازد، معین می‌کند که کالاهای صادراتی آن کشور در کجای این زنجیره قرار دارد و انتظار می‌رود با توسعه یک کشور، صادرات آن هم بیشتر کالاهایی را در برگیرد که در انتهای زنجیره قرار دارد.امروزه اجزای اصلی زنجیره ارزش جهانی را فعالیت‌هایی همچون «تحقیق و توسعه»، «طراحی»، «خرید»، «تولید»، «توزیع»، «فروش» و «خدمات پس از فروش» تشکیل می‌دهد. نکته قابل توجه این است که سهم فعالیت‌های غیرملموس در ایجاد ارزش‌افزوده در مقایسه با تولید و ساخت بالاست.تحلیلگران اقتصادی بر این باورند مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی می‌تواند زمینه رشد اقتصادی را به واسطه مولفه‌هایی چون تخصصی‌سازی و بهبود بهره‌وری بنگاه‌ها و دسترسی آنها به سرریز فناوری و دانش و در نتیجه افزایش درآمدها و اشتغالزایی فراهم کند. از سوی دیگر مشارکت در «زنجیره ارزش جهانی» چالش‌ها و خطرات را از کشورهایی همچون ایران که متکی به بازار داخلی خود هستند، دور خواهد کرد.یکی از منابع تحقق رسیدن به زنجیره ارزش جهانی حمایت از سازمان‌های بزرگ توسعه‌ای است. برای تحقق این امر اهرم‌سازی نیازهای شرکای اصلی در تعاملات بین‌المللی، شکل دادن همکاری‌های بین‌المللی با شرکت‌های صاحب برند و راهبرد سرمایه‌گذاری مشترک برای نفوذ به بازارهای صادراتی و حضور در زنجیره ارزش جهانی پیشنهاد می‌شود.
در زنجیره ارزش جهانی، سازمان‌های توسعه‌ای نقش حلقه جایگزین را برای حلقه‌های خالی و گمشده بازی می‌کنند. به عبارت دیگر، این سازمان‌ها تسهیل و تسریع‌کننده ارتباطات و عملیات در صنعت و اقتصاد هستند. تسهیل فعالیت‌های صنعتی از طریق توسعه فناوری در کشور، شبکه‌گستری و به‌هم‌رسانی کسب‌وکارها، توسعه مدیریت و منابع انسانی، توسعه صادرات، گسترش سرمایه‌گذاری و جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی از سوی سازمان‌های توسعه‌ای انجام می‌شود. اگر ۳ رکن اساسی اقتصاد را دولت، صنعت و بازار تعریف کنیم در این صورت سازمان‌های توسعه‌ای، حلقه رابط بین این ۳ رکن به‌منظور تسهیل ارتباطات و تسریع در عملیات به شمار می‌آیند. حتی پیشرفته‌ترین کشورها با عنایت به ویژگی‌ها و نیازمندی‌های اقتصادی، خود دارای نهادهای توسعه‌ای هستند. در ایران نیز سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران یکی از باسابقه‌ترین سازمان‌های توسعه‌ای کشور است که درطول ۵۰ سال در ایجاد صنایع بزرگ و تحرک صنایع وابسته به آنها فعالیت‌های مهمی انجام داده است. این فعالیت‌ها شامل صنایعی مانند خودرو، ماشین‌آلات کشاورزی، دریایی، تجهیزات نفت، گاز و پتروشیمی و... است. ایدرو تاکنون فعالیت‌های مهمی را در ایجاد صنایع بزرگ و توسعه صنعتی و اقتصاد کشور انجام داده و به‌جرات می‌توان گفت بخش قابل توجهی از زیربنای توسعه صنعتی کشور مرهون فعالیت‌های موثر این سازمان توسعه‌ای است. آنچه امروز می‌تواند در تسریع روند توسعه صنعتی کشور و ورود به زنجیره ارزش جهانی موثر باشد، انتخاب صنایع پیش‌برنده و کلیدی و تکمیل زنجیره ارزش این صنایع در جهت بالابردن ارزش افزوده صنعت در این حوزه‌های خاص است بنابراین لازم است نهادی توسعه‌ای مانند ایدرو در تبدیل ایران به قطب صنعت و نوآوری در صنایع هدف نقش محوری داشته و به عنوان پیشرو و پیشران عمل کند. از جمله پروژه‌های مهم ایدرو برای وصل شدن به زنجیره ارزش جهانی می‌توان به قرارداد رنو اشاره کرد. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد یکی از راه‌های حضور شرکت‌های بزرگ در زنجیره ارزش جهانی در حمایت هدفمند و اهرم قراردادن مزیت‌ها (ازجمله بازار بزرگ داخلی و بهره‌گیری از نیروهای توانمند محلی) است که قرارداد رنو مصداقی از این امر است. از دیگر فعالیت‌ها برای حضور در زنجیره ارزش جهانی مشارکت دادن شرکت‌های توانمند داخلی در پروژه‌های خارجی است که نمونه‌ای از آن در حوزه کشتی‌سازی همکاری با شرکت‌های صاحب‌نام بین‌المللی از جمله کره جنوبی است. همچنین با سرمایه‌گذاری در بازارهای هدف با مشارکت شرکت‌های محلی به سطوح بالاتر زنجیره ارزش جهانی می‌توان ورود کرد. ازجمله این اقدامات می‌توان به طرح سرمایه‌گذاری در تولید تایر در استان‌های لرستان و کردستان اشاره کرد. سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران با ورود به صنعت تایر تلاش دارد نیاز کشور به واردات این محصول را به حداقل برساند و با خرید فناوری روز دنیا در صنعت تایر، محصولات تایر رادیال را با کیفیت قابل رقابت با نمونه‌های خارجی تولید و عرضه کند. از این رو دولت باید برای یافتن جایگاه مناسب خود در زنجیره ارزش جهانی با انجام پروژه‌های مهم و راهبردی توسط سازمان‌های توسعه‌ای به ارائه نقش‌ها و کارکردهای موثر برای تحقق این اهداف بپردازد.
سمیه کرمی - کارشناس اقتصاد