صنعت به عنوان یک پدیده اقتصادی، مکانی را برای استقرار نیاز دارد که بیشترین سود و کمترین هزینه تولید را به بار آورد بنابراین قانونمندیهای ویژهای پیرامون مکانیابی صنعتی ظهور میکند که در نهایت آن را به سمت مجتمعهای زیستی و به ویژه شهرها سوق میدهد.
پیشنیازهای فعالیت صنعتی مثل شبکه حملونقل، ارزی، آب، خدمات مالی و بانکی، بازار نیروی کار، بازار فروش و مانند آن، که به طور معمول در مجتمعهای زیستی به منظور تامین نیازهای جمعیت ساکن وجود دارد، صنعت را به سمت خود جذب میکند. از طرف دیگر، استقرار واحدهای صنعتی در محدوده کارکردی و حوزه عملکردی تاسیسات و تجهیزات شهری نباید به نرخ ایجاد و بروز مشکلات بیشمار برای زندگی شهری خودنمایی کند. حاصل این نگرش و طرز تفکر در مکانیابی، مبتنیبر اصول توسعه پایدار بوده که هماکنون در کل کشورهای جهان، اصلی پذیرفته شده است.نگرش حاکم بر ایجاد و توسعه شهرکها و نواحی صنعتی، نظاممند است؛ به این معنا که تمامی عوامل مهم و تاثیرگذار همچون مسائل اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، جغرافیایی، زیستمحیطی، سیاسی و... در عرصه شهرستان که محدوده مطالعاتی را تشکیل میدهد، بررسی میشود و در گام بعدی تعاملات بین آنها که فضای شهرستان را ترسیم میکند، شناسایی میشود و به دنبال آن، پیشبینیهای لازم میشود. ماحصل این مطالعات، ضرورت ایجاد کردن یا نکردن شهرک یا ناحیه صنعتی را به اثبات میرساند. در صورتی که ضرورت ساخت یک شهرک یا ناحیه صنعتی به اثبات برسد وارد مرحله بعدی مطالعات میشویم که عبارت است از مطالعات مکانیابی.در طراحی شهرک صنعتی، آشنایی با ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه اجرای طرح ضروری است. بنابراین مراحل مطالعاتی و طراحی فاز یک شهرک صنعتی با شناخت عوامل تاثیرگذار بر شهرک آغاز میشود. به منظور شناخت کامل عواملی که بر طراحی شهرک صنعتی تاثیرگذار است باید در این مرحله، مطالعه و بررسی کامل شود. این بررسیها برآورد هزینههای انتقال تاسیسات زیربنایی، بررسیهای زمینشناسی، هیدرولوژی منطقه، مطالعات ارزیابی زیستمحیطی، بررسی وضعیت تاسیسات زیربنایی در منطقه مورد مطالعه، مطالعات هواشناسی و بررسیهای اقلیمی و اطلاع از طرحهای آینده مربوط به گسترش شبکههای برق، آب، راه، راهآهن، گاز، مخابرات و... را شامل میشود.در مرحله بعد برای طراحی فاز یک ایجاد شهرک لازم است تا مطالعه و شناخت جهتگیری صنعتی در منطقه شود. در جهت تعیین وضعیت استقرار صنایع در شهرک صنعتی، مطالعاتی با عنوان «برنامهریزی صنعتی» انجام میشود که براساس آن، وضعیت فیزیکی و اقتصادی صنایع در منطقه از نظر آمار مورد توجه قرار گرفته و برپایه یافتههای آماری یادشده و عوامل تاثیرگذار دیگر، این مطالعات جمعبندی و سهم و متراژ هریک از صنایع مختلف در طرح پیشبینی میشود. مطالعه وضعیت موجود صنایع در منطق، مطالعه سیاستهای توسعه صنعتی در منطقه، مطالعه و بررسی برنامهریزی صنعتی در شهرک برای تعیین و ترکیب انواع صنایعی که در شهرک صنعتی استقرار خواهند یافت، از مهمترین این مطالعات است. شناخت ظرفیتهای منطقه ساخت شهرک در مرحله بعدی قرار دارد که خصوصیات جغرافیایی، خصوصیات جمعیت و ظرفیت اقتصادی را شامل میشود. مرحله بعدی ساخت فاز یک شهرکهای صنعتی در شناخت ویژگیهای زمین است. موقعیت استقرار شهرک در منطقه، بررسی عوارض اطراف زمین و منطقه، بررسی عوارض طبیعی و مصنوعی موجود در زمین، ابعاد و مشخصات فیزیکی زمین، شناخت امکانات و جهات توسعه شهرک از مهمترین موارد در این مرحله است. آخرین مرحله نیز شناخت ضوابط طراحی شهرک است. براساس مصوبه ۱۳۷۳/۹/۷ شورایعالی شهرسازی و معماری، تمامی تهیهکنندگان طرحهای جامع، تفصیلی، آمادهسازی و طرحهای انواع شهرک مانند مسکونی، صنعتی و تفریحی مکلفند در تهیه طرحهای مزبور و تغییرات آنها، موارد مربوط در آییننامه طراحی راههای شهری را رعایت کنند. بنابراین، رعایت ضوابط آییننامه یادشده برای طراحی شبکه معابر شهرکهای صنعتی الزامی است و طراح باید با درنظر گرفتن شرایط خاص حاکم بر شهرکهای صنعتی نسبت به طراحی شبکه معابر اقدام کند. بعد از ضوابط معابرسازی، اجرای ضوابط توزیع زمین، تعیین کاربری زمین، تفکیک زمین، استقرار و همجواری صنایع، مطالعات طراحی و سیویل، تعیین سلسله مراتب شبکه معابر، عوامل موثر بر طراحی شبکه معابر، نوع وسیله نقلیه، سرعت و ایمنی طرح، حجم ترافیک از مهمترینهای این مرحله است. واگذاری زمین بعد از اجرای فاز نخست ساخت شهرک صنعتی به متقاضیان آغاز میشود؛ در این مرحله شهرکها و نواحی صنعتی چه در روستاها باشد یا در جاهای دیگر، با توجه به شیوهنامه قیمتگذاری میشود. اما قیمتگذاری نواحی صنعتی که از وزارت جهاد کشاورزی منتقل شدهاند با توجه به مصوبه هیاتمدیره سازمان پس از مشخص شدن نرخ از سوی کارشناس رسمی داد گستری انجام میشود. نواحی صنعتی که شرکت شهرکهای صنعتی پس از مصوبه و مراحل قانونی ثبت میکند، مطابق شهرکهای صنعتی قیمتگذاری میشوند. ایجاد بستر مناسب به منظور استقرار واحدهای صنعتی از مهمترین اهداف ساخت شهرکها و نواحی صنعتی است.
زینب عبدی - روزنامهنگار
