صفیه رضایی: یکی از موضوعاتی که همواره بر آن تاکید شده و میشود، امنیت غذایی است. همچنان که بر نبود آب به عنوان ماده حیاتی تاکید میشود بر نبود غذا به عنوان خطر برای بشریت نیز تمرکز شده است.
مطابق آمار حدود ۱۲درصد جمعیت جهان از گرسنگی رنج میبرند و یک هشتم جمعیت جهان دارای گرسنگی مزمن هستند و این انگیزه محکمی برای صنعت بیوفناوری غذایی است. بیوفناوری نوین اشاره به اصلاح ساختمان مواد غذایی در جهت بهبود و غنی شدن آن فرآورده دارد. در حقیقت بیوفناوری یک فناوری و یک کارخانه تولیدی است که یا به اقتصاد کمک میکند و یا به یک موجود زنده کمک میکند تا با بهبود عملکردش اقتصادی شود. آن هم در زمانی که تامین غذا فقط از طریق کشاورزی با وجود کاهش منابع آبی و خاکی میسر نیست و بیم آن هست که موضوع گرسنگی تهدیدی جدی برای انسان شود. از این رو، برخی کارشناسان معتقدند که تولید غذا فقط با شیوههای قدیمی امکانپذیر نیست و این فناوریهای نوین است که میتواند در آینده مسیر امنیت غذایی را گشاید. قاسم محمدینژاد، مدیر قطب تنشهای غلات کشور معتقد است که برای تولید محصولات مقاوم به تنشها با روشهای سنتی و مولکولی و سنتی پاسخگو نیست. از این رو، چارهای به جز حرکت به سمت بیوفناوری نداریم چرا که امنیت غذایی موضوعی با اهمیت است. وی به ایسنا گفته است: بنابراین ناچار هستیم به سمت فناوری بیوفناوری و تولید محصولات تراریخته حرکت کنیم.
این مقام مسئول بر این باور است که برای ایجاد امنیت غذایی چارهای جز حرکت به سمت تولید محصولات تراریخته نداریم. این در حالی است که همواره مخالفتهایی بر سر این فناوری به وجود میآید. از این دست که استفاده از محصولات تراریخته باعث عقیم شدن و نقصان برای انسان و محیطزیست میشود. با این حال سمیرا کهک، دبیر شورای مشورتی مرجع ملی ایمنی زیستی معتقد است که محصولات تراریخته از نظر سلامت تفاوتی با محصولات غیرتراریخته ندارند.
تراریختهها و امنیت غذایی
تراریخت یا تراژن (Transgenic) به جاندارانی که از نظر ژنتیکی دستکاری شدهاند، گفته میشود. در فناوری تولید جانداران تراریخت، یک یا چند ژن به ژنوم طبیعی جاندار اضافه یا از آن حذف میشود. جانداران تراریخت و فروریخت کاربردهای زیادی در پزشکی و زیستفناوری دارند. امروز بسیاری از پروتئینهای دارویی مانند انسولین، فاکتور ۸ انعقاد خون، هورمونهای رشد و … از طریق این فناوری تولید میشود. با استفاده از فناوری تراریخت گیاهانی تولید شدهاند که ارزش غذایی بیشتری دارند یا مقاوم به یک سری از آفتها هستند. در گزارش پیشین به اهمیت و مزیتهای محصولات تراریخته اشاره کردیم. اما اکنون سعی داریم نشان دهیم این دست از محصولات میتوانند روشی برای تامین غذای بشر باشند. با این حال این قسمت از فناوری با محرومیت بومیسازی روبه رو است تا جایی که محمدعلی ملبوبی، نایب رئیس انجمن بیوفناوری ایران به ایرنا گفته است: با وجودی که بیش از ۸ سال از تصویب این قانون میگذرد، ارادهای برای اجرای آن وجود ندارد و کشور از استفاده از فناوری بیوفناوری کشاورزی و تراریخته محروم است. وی با اشاره به پیوستن ایران به کنوانسیون تنوع زیستی در سال ۷۵ و پروتکل کارتاهنا در سال ۸۰ و نیز ابلاغ رسمی قانون ایمنی زیستی در سال ۸۸ گفت: با وجود تمامی این قوانین، اما هنوز در کشور، بحث و جدل برای قانونگذاری در حوزه تراریخته داریم و ارادهای برای استفاده نظاممند از زیستفناوری دیده نمیشود. ملبوبی با بیان اینکه سیاستهای نادرست سبب واردات محصولات تراریخته به کشور شده و ما را از داشتن و بومیسازی این فناوری محروم کرده است، ادامه داد: براساس آمارهای رسمی، در نیمه دوم سال ۹۵ حدود ۳۹ مجوز از سوی وزارت جهاد کشاورزی برای واردات ۳/۲ میلیون تن محصول تراریخته صادر شده که اگر این رقم را به کل سال ۹۵ تعمیم دهیم، ۶/۴میلیون تن محصول تراریخته کشاورزی در یک سال وارد کشور شده است. نایب رئیس انجمن بیوفناوری ایران افزود: در همین حال ۲۶ مجوز برای مصارف انسانی از سوی وزارت بهداشت صادر شده که حدود ۷۰۰ هزار تن محصول تراریخته از این طریق وارد کشور شده است. از این رو در یک سال بیش از ۵ میلیون تن واردات این محصولات را به کشور شاهد بودهایم. صحبتهای این مقام مسئول در حالی است که هماکنون ۷۸ درصد کل سویای دنیا، ۶۴ درصد کل پنبه دنیا، ۲۶ درصد ذرت و ۲۴ درصد کلزا در دنیا، تراریخته است و ما از مبادی رسمی در حال واردات ۱۰۰ درصد این محصولات هستیم. به عبارتی امکان تولید با وجود بستر آن چندان مهیا نمیشود. بهزاد قرهیاضی، رئیس انجمن علمی ایمنی زیستی در این زمینه به گسترش صنعت میگوید: اگر محصولات تراریخته مضر بود در طول ۲۰ سال گذشته ضررهای آن مشخص میشد. در حالی که باید بدانیم این نوع محصولات نسبت به محصولات ارگانیک بسیار بهتر هستند. محصولات تراریخته در صنایع غذایی کاربرد دارند مانند مخمرها، میکروبهای مصرفی در تولید لبنیات، استفاده در روغن سویا، سس سویا، آرد سویا، روغن ذرت و آرد ذرت. در برزیل ۴۵ میلیون هکتار از زمینها زیر کشت محصولات تراریخته است. بنابراین میتوان با تولید آنها در داخل کشور سهم موثری در رشد فناوریهای نوین و دانشبنیانها داشته باشیم.سخنان این کارشناسان در حالی است که برخی معتقدند استفاده از محصولات غذایی در قالب تراریخته میتواند امنیت غذایی انسان را تهدید کند چه برسد به اینکه آن را تامین کند. از این رو، انتقادهایی به رشد این فناوری میکنند. با این حال باید بدانیم که صنعت غذایی کشور به توسعه دانش فنی زیرمجموعههای خود نیاز دارد تا بتواند خود را تامین کند. هرچند باید قبول کنیم که یکی از حاشیههای توسعه علم و فناوری تمرد اعضای جامعه از پذیرش این پیشرفتها است؛ به این معنی که فکر میکنند اگر یک فناوری جدید جای یک فناوری قدیمی را بگیرد آسیبهای و خطرهای جبرانناپذیری پیش میآید تا جایی که یا موقعیت اجتماعی خود را در خطر میبینند یا ادعا میکنند که روند تولید یا توسعه آنها به دلیل حضور بخشی از فناوریهای نوین کمرنگ شده است. اما بدون شک در آینده نزدیک بخش بسیاری از محصولات غذایی در جهت تامین امنیت غذایی بشر و رفع گرسنگی بشر از طریق فناوریهای نوین تهیه میشود.
