صنعت زیرساخت: میزگرد «آسیبشناسی صنعت پتروشیمی و مولفههای ارتقای رقابتپذیری صادراتی آن» با حضور رضا محتشمیپور رییس دفتر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی، یزدان سیف عضو هیاتمدیره و مدیرعامل شرکت خدمات حمایتی کشاورزی و افسانه شفیعی رییس پژوهشکده توسعه صنعتی و معدنی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی برگزار شد.
محورهای مورد بررسی این میزگرد شامل تحلیل الگوهای موفق کشوری و احصای درسهای کاربردی برای ایران، تبیین وضعیت عملکرد صنایع بالادستی و پاییندستی صنعت پتروشیمی و شناسایی حلقههای گمشده در مسیر توازنبخشی به زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی بود.
افسانه شفیعی، رییس پژوهشکده توسعه صنعتی و معدنی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی در این میزگرد با اشاره به جایگاه صنعت پتروشیمی در اقتصاد ایران و بخش صنعت و معدن کشور از لحاظ دارا بودن سهم ۲۵درصدی در خلق ارزشافزوده، سهم ۳۰درصدی در ارزآوری صنایع کارخانهای و همچنین بالا بودن پیوندهای پسین و پیشین این صنعت با سایر بخشهای اقتصادی، صنعت پتروشیمی را یکی از کلیدیترین صنایع کارخانهای محرک رشد اقتصادی و درآمدزایی ارزی عنوان کرد. در ادامه رضا محتشمیپور، رییس دفتر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی عمده موانع دستیابی به رقابتپذیری این صنعت را در دو سطح خرد و بخشی مورد بررسی قرار داد و با اشاره به مطالعاتی که در سالهای ۱۳۸۶ و ۱۳۹۲ در این دفتر در زمینه تجربه موفق کشورهای سنگاپور، انگلستان، عربستان، آلمان و تایلند در این صنعت انجام شده است، گفت: بهعنوان نمونه با وجود برابر بودن حجم خوراک پتروشیمی آلمان و ایران در دوره مورد بررسی (و با عنایت به تولید متان در کشور برخلاف آلمان که واردکننده متان است) صادرات آلمان معادل ۱۰۱میلیارد یورو و بیش از ایران که حدود ۲۷میلیارد دلار بوده، است. علاوه بر آن برخلاف کشورهای مورد بررسی، ایران از ترکیب و تنوع صادراتی پایینی برخوردار است. محتشمیپور افزود: بررسی ترکیب محصولات پتروشیمی صادراتی حاکی از آن است که عمده محصولات صادراتی، محصولات حجیم با ارزش افزوده پایین و فناوری ساده هستند که از لحاظ قیمت صادراتی از ارزش پایینی برخوردارند و این امر ناشی از سیاستگذاریهای نامناسب در این صنعت است. وی افزود: بهعنوان مثال سال گذشته قیمت خوراک پتروشیمیها کاهش یافت اما بهدلیل ناکارایی سیاستهای صادراتی، تغییر خاصی در ترکیب سبد صادراتی مشاهده نشد. علاوه بر آن، بررسیها نشان میدهد در صورت ثابت ماندن قیمت صادراتی محصولات پتروشیمی معادل قیمت سال ۱۳۹۳، قیمت محصولات پتروشیمی از ۷۰۰ دلار به ۵۰۰ دلار کاهش مییابد که این امر گواه جهتگیری تولید و صادرات به سمت محصولات کمارزش همچون اوره، آمونیاک و متانول است. رییس دفتر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی، پایین بودن تنوع صادراتی محصولات پتروشیمی و کاهش سهم بازار محصولات پاییندستی در کشورهای مقصد صادراتی همچون عراق و افغانستان را ازجمله چالشهای این صنعت در حوزه صادرات عنوان کرد. وی با اشاره به صادرات شویندهها اظهار کرد: عمده صادرات این بخش در ۳ گروه اصلی پودر شوینده، صابون و مواد اولیه شویندههاست بهطوریکه ۶۳میلیون دلار صادرات پودر دستی، ۱۹میلیون دلار صادرات پودر ماشینی و در سایر اقلام درآمد صادراتی حداکثر یکمیلیون دلار بوده که این امر حاکی از گرایش صادرات به سوی محصولات با فناوری پایین است.
محتشمیپور با بیان اینکه در گروه پلاستیک و پتروشیمی نیز عمده صادرات در محصولات با فناوری پایین رخ میدهد گفت: صادرات پلاستیک شامل انواع ورق و صفحات برای تولید ظروف یکبار مصرف، لوازم آشپزخانه (سهم صادرات ایران به بازار عراق به شدت در حال افت است) و صادرات لوله بوده است.
وی عمده صادرات صنعت پتروشیمی را شامل متانول، آمونیاک، اوره و پلیاتیلن عنوان کرد.
دولت راهبری هزینه کرد
محتشمیپور توجه نکردن به راهبری هزینهای و تنوعی را ازجمله موانع دستیابی به رقابتپذیری این صنعت در سطح خرد عنوان کرد و گفت: در ایران در مقایسه با سایر کشورها همچون آلمان هزینههای تولید این صنعت پایین است ولی به جهت پایین بودن کارایی از مزیتهای هزینهای به نحو مطلوبی بهرهبرداری نشده و پیشبینی میشود با لغو معافیتهایی که برای شرکتهای تولیدکننده و مستقر در مناطق آزاد لحاظ شده است، راهبری هزینهای در آینده نزدیک کاهش یابد. وی با بیان اینکه تولید و صادرات این صنعت با تاکید بر حجم عمدهای از محصولات حجیم، کمارزش و با فناوری ساده است افزود: با توجه به کاهش میزان تقاضا برای این قبیل محصولات در بازارهای جهانی، بازبینی راهبری تنوعی ضروری است چراکه در مقاصد اصلی صادراتی (عراق و افغانستان) نیز با خطر جایگزینی رقبا مواجه خواهیم شد.
فقدان قوانین صنایع میاندستی
رییس دفتر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی فقدان قوانین صادراتی نظاممند و صنایع میاندستی به عنوان حلقه گمشده زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی را از دیگر موانع رقابتپذیری این صنعت در سطح بخشی عنوان کرد و بر تدوین الگوی مناسب برای توسعه و تنظیم اولویتهای صادراتی در کشور و وضع مقررات صادراتی یکسان برای همه محصولات تاکید کرد. وی اظهار کرد: عمده سرمایهگذاریها در این صنعت در زمینه محصولات با فناوری پایین و سودآوری بالا (محصولات با ارزشافزوده پایین) و کمترین سرمایهگذاریها در صنایع میاندستی است. در واقع، در صنایع بالادستی سرمایهگذاری شده و در صنایع پاییندستی نیز ظرفیتسازی میشود اما صنایع میاندستی مغفول مانده و محصولات میاندستی مورد نیاز برای تولید محصولات پاییندستی نیز وارد میشود.
ظرفیتهای فراموششده
در ادامه این میزگرد یزدان سیف، عضو هیاتمدیره و مدیرعامل شرکت خدمات حمایتی کشاورزی (بهرهبردار محصولات پتروشیمی) به بررسی آسیبهای رقابتپذیری صادراتی صنعت پتروشیمی پرداخت و گفت: کودهای شیمیایی یکی از صنایع پاییندستی در زنجیره ارزش محصولات شیمیایی است که متاسفانه در صنعت پتروشیمی شناخت چندانی از بازار آن وجود ندارد. وی ادامه داد: تولید کود شیمیایی در ایران پیش از بسیاری از کشورهای تولیدکننده فعلی شروع شد اما متاسفانه امروزه برخی از کارخانههای پتروشیمی قدیمی تولیدکننده کود شیمیایی همچون پتروشیمی شیراز به دلیل شناخت ناکافی از نظام کلان این صنعت، کود شیمیایی تولید نمیکنند. در این راستا صنعت پتروشیمی باید با توجه به عرضه و تقاضای بازار کود شیمیایی نسبت به تولید این محصول برنامهریزیهای لازم را کند. سیف گفت: بررسی مصرف کود شیمیایی نشان میدهد با وجود کاهش مصرف این محصول در کشور در فاصله سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۵ میلادی میانگین مصرف در سایر کشورها در حال رشد بوده که این امر نشانگر وجود بازار صادراتی مناسب برای کودهای شیمیایی و حاکمیت نگاه کارگاهی در تولید محصولات پتروشیمی بدون توجه به زنجیره ارزش است. وی افزایش ارتباط صنعت با مصرفکننده نهایی، استمرار در نوآوری و خلق ارزش افزوده برای کشاورز بهعنوان مصرفکننده نهایی را ازجمله عوامل موفقیت صنعت پتروشیمی در بازارهای داخلی و صادراتی عنوان و بر بهبود مدیریت دانش زنجیره، مدیریت زنجیره عرضه و یکپارچگی و نوآوری تاکید کرد.
سیف با بیان اینکه چالشهای صنعت پتروشیمی در دو حوزه حاکمیتی و حکمرانی شرکتی خلاصه میشود افزود: ازجمله چالشهای این صنعت در حوزه حاکمیتی میتوان به توجه نکردن به زنجیره ارزش در سیاستگذاری، غیرقابل پیشبینی بودن سیاستهای حاکمیتی، ناکارآمدی دولت در حوزههای تامین مالی، بازار نیروی کار و جذب منابع و توزیع رانت دولتی و تخصیص بهینه نیافتن منابع اشاره کرد. وی وجود نگاه کارگاهی در بخش تولید به جای نگاه زنجیرهای، ضعف توسعه نوآوری و فناوری، ارتباط نداشتن با مصرفکنندگان نهایی، غیراقتصادی بودن مقیاس فعالیتها و یکپارچه نبودن در زنجیره ارزش را ازجمله چالشهای این صنعت در حوزه حکمرانی شرکتی عنوان کرد. رضا محتشمیپور، رییس دفتر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی در ادامه با بیان اینکه صنعت پتروشیمی در دو حوزه سیاستهای کلان و فضای کسبوکار چگونه عمل کرده افزود: در حوزه سیاستهای قیمتی رفتار سیاستگذاران تبعیضآمیز بوده و رفتار شرکتهای تولیدی نیز بازخوردی از این موضوع است. وی وجود معافیت مالیاتی برای صادرکنندگان و دریافت مالیات از تولیدکنندگانی که محصولات خود را در بازار داخلی به فروش میرسانند را ازجمله سیاستهای تبعیضآمیز در این صنعت برشمرد و افزود: سیاستهای قیمتی نقش مهمی در عملکرد این صنعت ایفا میکند و این سیاستها به گونهای است که بنگاهها را به سوی تولید محصولات حجیم با ارزشافزوده پایین سوق میدهند. رییس دفتر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی گفت: ضعف دیگر موجود بر فضای کلان این صنعت، مستقل در نظر گرفتن آن از صنعت پالایش و سایر صنایع است در حالیکه در سایر کشورها این تفکیک وجود ندارد. از نظر محتشمیپور ریشه اصلی گازی شدن شرکتهای پتروشیمی نیز همین تفکیک است. رییس دفتر توسعه صنایع پاییندستی شرکت ملی صنایع پتروشیمی بیان کرد: مشکل اصلی در توسعه زنجیره ارزش، نوع سیاستهایی است که به صورت بخشی در نظر گرفته میشود. وی با اشاره به محیط کسبوکار صنعت پتروشیمی اظهار کرد: محیط کسبوکار شرکتهای پتروشیمی برگرفته از مدل نظام تنظیمی کلان و نظام برنامهریزی است که با راهبردی که در نظر گرفته نمیتواند به توسعه زنجیره منجر شود.
یزدان سیف نیز در پاسخ به اینکه صنعت پتروشیمی در دو حوزه سیاستهای کلان و فضای کسبوکار چگونه عمل کرده است گفت: همه مشکلات این صنعت تنها ناشی از نظام قیمتگذاری نیست و باید نگاه یکپارچهای بر زنجیره ارزش حاکم شود. در حوزه فضای کسبوکار نیز نبود امنیت و ریسک از مهمترین مشکلات صنعت پتروشیمی است.
