زینب عبدی: بیش از ۳۷ هزار واحد صنعتی کوچک و متوسط در ۷۹۴ شهرک و ناحیه صنعتی مستقر است که تاکنون استفاده آنها از خدمات زیرساختی اولیه مانند آب،
برق و گاز همراه با دریافت زمین رایگان دارای اهمیت بود اما در چند سال اخیر خدماتدهی نرمافزاری به این دسته از صنایع در اولویت قرار گرفته است ضمن آنکه حضور در این شهرکها و نواحی صنعتی در بهرهمندی از خدمات حمایتی مانند بسته حمایت از رونق تولید یکی از اولویتهای مسئولان مربوط عنوان و اجرا شده است. تجمیع واحدهای صنعتی در شهرک و نواحی درنظر گرفته شده در سالهای اخیر بر بهبود وضعیت تولید و کاهش مشکلات جانبی تاثیرگذار بوده است. این صنایع با استقرار در نواحی اختصاص یافته برای فعالان در یک رشته صنعت به همپوشانی و رفع نیازهای مشترک نیز پرداختهاند. اما در چند سال گذشته با توجه به اهمیت اقتصاد مقاومتی و توجه مسئولان به رونق صنایع کوچک این مناطق اهمیت بیشتری یافته است. از این رو، برای بررسی نقش زیرساختهای صنعتی در تحقق اقتصاد مقاومتی با فتحعلی محمدزاده، معاون فنی سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی ایران گفتوگو کردیم که مشروح آن را میخوانید: نقش ایجاد زیرساختهای صنعتی در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی را بیان کنید. امروز در کشورهای توسعهیافته یکی از نشانههای توسعهیافتگی ایجاد زیرساختهای مناسب در زمینههای منابع انرژی، شبکه ریلی، جادههای ترانزیت، فرودگاه، بندر و... است. اساس توسعهیافتگی و رشد اقتصادی بدون ایجاد توسعه زیرساختهای مناسب امری غیرممکن است. یکی از اهداف مهمی که در اقتصاد مقاومتی مدنظر قرار گرفته، حمایت از توسعه صنعتی و تولیدات داخلی با رویکرد صادراتی است. از بسترهای مهم حمایت از تولیدات داخلی و توسعه صنعتی، ایجاد و توسعه شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی است. در واقع توسعه صنعتی و اقتصادی بسترهای مناسبی برای رشد نیاز دارد که این بسترها همان شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی هستند.شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی در صورتیکه مطابق با اهداف خود ایجاد و مدیریت شوند، بهطور قطع نقش بسزایی در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی ایفا خواهند کرد. مهمترین این اهداف را تشریح کنید.این اهداف عبارتند از: تامین آسان و ارزان منابع انرژی برای صاحبان صنعت و تولید و تامین عرصه مناسب برای ایجاد واحدها. انجام و اجرای زیرساختها به شکل متمرکز به لحاظ کاهش هزینه، انجام مدیریت یکپارچه و روان برای موقعیتهای اشاره شده، کاهش بروکراسیها در فرآیند ایجاد واحدهای صنعتی.
ساختار شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی را تشریح کنید؟
شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی دارای ۲ بخش ساختار فیزیکی و مدیریتی هستند. در صورت تحقق برنامهها در ساختار فیزیکی از قبیل ایجاد شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی در موقعیتهای مکانی مناسب، سطح دسترسی مناسب به مراکز مهم، تامین آسان منابع انرژی بهطور قطع در ساختار مدیریتی این شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه موفقیت حاصل خواهد شد. یکی از رمزهای موفقیت در برنامههای اقتصاد مقاومتی توجه همهجانبه دستگاههای اجرایی در ایجاد زیرساختهای صنعتی است. مهمترین برنامه عملیاتی در حوزه تامین زیرساختهای صنعتی را که در برنامه این سازمان و شرکتهای استانی تابع است، بیان کنید. مهمترین برنامههای کاری معاونت فنی سازمان در این زمینه با نگاه ویژه به مناطق محروم و کمتر توسعهیافته عبارتند از: توسعه عرصه صنعتی در مناطق تقاضامحور، توسعه و تامین برق پایدار برای واحدهای صنعتی، ایجاد شبکه راههای دسترسی، آب، فاضلاب، برق، روشنایی و...، تامین آب پایدار، تامین گاز، ایجاد شبکههای مخابراتی و ایجاد تصفیهخانههای فاضلاب مرکزی. در ضمن یکی از اهداف مهم در تامین زیرساختها بالابردن کیفیت و کم کردن هزینه تمامشده است و دولت دبیر و امید در برنامه ۴ساله توانسته رشد قابلتوجهی در امر زیرساختها این مناطق به وجود آورد.
چه دلیلی باعث اهمیت حمایت از فعالیت صنعتگران در شهرکها و نواحی صنعتی میشود؟
سرمایهگذاریها در شهرکها و نواحی صنعتی جنبه ملی دارد و باید از آن حمایت و صیانت شود تا کمترین آسیب را ببیند. علاوهبر این، عمده فعالیتهایی که در شهرکها و نواحی صنعتی میشود در زمینه اجرای سیاستهای اقتصاد مقاومتی است. بنابراین اقداماتی ازجمله خدماتدهی سختافزاری و نرمافزاری، فراهم کردن زیرساختهایی که بر کاهش هزینههای تولید تاثیرگذار است، احداث ایستگاههای آتشنشانی، ضوابط ساختوساز، آموزش نیروهای انسانی در زمینههای مهارتی، کارآفرینی و مدیریتی و ایمنی (HSE) در زمینه صیانت از این سرمایهگذاریهای ملی است.
اکنون چه تعداد از شهرکهای صنعتی در حال بهرهبرداری است؟
در مجموع ۹۵۸ مصوبه احداث شهرک و ناحیه صنعتی تا پایان سال ۹۵ در کشور وجود دارد که از این تعداد ۷۹۴ مورد به بهرهبرداری رسیده است. این درحالی است که کل اراضی دراختیار سازمان ۱۳۸ هزار هکتار، فاز عملیاتی آن ۸۰ هزار هکتار و زمین صنعتی که تولید شده ۵۶ هزار هکتار است.
ساخت و راهاندازی شهرکها و نواحی صنعتی دارای مصوبه در دولت یازدهم چگونه بوده است؟ آیا مصوبه جدیدی نیز صادر شده است؟
دولت تدبیر و امید ضمن برنامهریزی برای تکمیل زیرساخت شهرکها و نواحی صنعتی که در دولت گذشته ایجاد شده بود به بهرهبرداری ۸۴ شهرک و ناحیه صنعتی تا پایان سال ۱۳۹۵ اقدام کرده است و واگذاری زمین در آنها برای متقاضیان سرمایهگذاری آماده شده است. به عنوان مثال، مصوبهای در دولت برای احداث شهرک صنعتی در اشتهارد صادر شده اما تا سال ۹۵ هنوز اجرایی نشده بود. همینطور در ناحیه صنعتی کوثر، ساوجبلاق و نجمآباد استان البرز که با پیگیریهای انجام شده کار اجرایی آن آغاز شده است.مصوبه احداث شهرک فناوری در مجموع ۶ مورد و در استانهای فارس، همدان، اصفهان، خراسان رضوی، آذربایجانغربی و آذربایجانشرقی بوده است که در دولت یازدهم ۳ مورد آن احداث شده و به بهرهبرداری رسیده است.
استقرار در این مناطق صنعتی چه مزیتی برای سرمایهگذاران و صنعتگران دارد؟
براساس ماموریت و تکلیفی که به سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی واگذار شده است باید آنقدر شهرکهای صنعتی جذاب باشد تا مورد انتخاب سرمایهگذار قرار بگیرد. استقرار در شهرکها و نواحی صنعتی دارای مزیتهای بسیاری است که در مقایسه با خارج از این مناطق برای سرمایهگذار در راهاندازی کارخانهها به صرفه است. دریافت سند مالکیت یکی از امتیازهایی است که سرمایهگذاران در شهرکها و نواحی صنعتی از آن برخوردار میشوند درحالی که استفادهکنندگان از اراضی ملی در خارج از شهرکها و نواحی صنعتی نمیتوانند تملک داشته باشند و باید در قالب اجاره اقدام کنند. سند مالکیت نیز زمانی صادر میشود که واحد صنعتی به بهرهبرداری رسیده باشد. در دولت یازدهم نزدیک به ۳۰ هزار هکتار سند تفکیکی در داخل شهرکها و نواحی صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی زیرپوشش صادر شده است. همچنین استقرار در شهرکها و نواحی صنعتی برای سرمایهگذاران دارای ۱۳ سال معافیت مالیاتی در مناطق محروم است. در مناطق غیرمحروم این معافیت تا ۷ سال است.
علاوهبر موارد پیشگفته، اگر سرمایهگذاری قصد داشته باشد خارج از شهرکها و نواحی صنعتی مستقر شود با چه چالشهایی روبهرو است؟
در صورتی که سرمایهگذار قصد داشته باشد برای راهاندازی کارخانه در خارج از شهرکها و نواحی صنعتی اقدام کند، به دریافت حداقل ۱۶ استعلام از دستگاههای مختلف اجرایی نیاز دارد که بسیار زمانبر بوده در حالی که این استعلامها در ابتدای تاسیس شهرک یا نواحی صنعتی دریافت شده و واگذاری زمین در این مناطق با کسب استعلامهای تعریف شده به سرمایهگذار واگذار میشود. حال آنکه مراجعه فردی برای دریافت استعلامها زمانی حدود ۶ ماه تا ۳ سال نیاز دارد.
در زمینه کاهش هزینههای راهاندازی کارخانهها چه اقدامی در شهرکها و نواحی صنعتی شده است؟
استقرار صنایع کوچک و متوسط در شهرکها و نواحی صنعتی با دریافت خدمات مشترک نیز مزیت دیگری برای کاهش نرخ تمامشده است. اگر سرمایهگذاری قصد داشته باشد خدمات زیرساختی اولیه ازجمله گاز، آب و برق را به تنهایی تهیه کند، تغییر کاربری اراضی و موارد زیستمحیطی را به تنهایی پیگیری و تامین کند باید زمان بگذارد و هزینه بسیاری را بپردازد که این مهم از ظرفیت و توان بیشتر واحدهای صنایع کوچک خارج است. همچنین اگر قرار باشد حمایت دولتی در قالب کمکهای فنی و اعتباری، اعتبارات تملک دارایی یا اعتبارات ملی انجام شود، به راحتی میتوان در مجموع شرکت شهرکها این خدمات را داد و همه این ملاحظات برای کاهش هزینههای صنایع کوچک و متوسط است زیرا این صنایع به تنهایی قادر به احداث تصفیهخانه چند میلیاردی برای رفع موارد زیستمحیطی نیستند در حالی که این تصفیهخانه در شهرکها و نواحی صنعتی احداث شده و دراختیار صنعتگران است.
آخرین وضعیت تامین خدماتی مانند تصفیهخانه، آب، برق، گاز، مخابرات و فضای سبز در شهرکها و نواحی صنعتی چگونه است؟
خیابانکشی، معابر، شبکههای روشنایی، آب، برق، گاز و مخابرات تا در واحد صنعتی هدایت میشود. تا قبل از دولت یازدهم در مجموع شهرکها و نواحی صنعتی ۸۰ خودروی آتشنشانی وجود داشت که در دولت یازدهم ۱۷۰ خودروی دیگر خریده و به آن اضافه شد. همچنین در دولت یازدهم نزدیک به ۲۳ هزار مترمکعب در روز به ظرفیت تصفیهخانهها اضافه شده، این درحالی است که برای ۸۴ شهرک، آب و برای ۸۵ شهرک برق تامین شده است. ۱۳۴ شهرک گازدار شده و اکنون در ۵۶۰ شهرک گاز وجود دارد. همچنین برای ۱۷۴ شهرک تلفن ثابت رسیده است.
۹۵۰ هکتار مساحت فضای سبز نیز در دولت یازدهم به فضای قبلی اضافه شده است.همچنین به لحاظ بصری باید درنظر داشت که در شهرکهای صنعتی ناحیهبندی شده و صنایع فعال در یک رشته صنعت مشخص کنار هم قرار گرفته که این امر بر آموزش و رفع نیازهای مشترک با همافزایی سایر صنعتگران تاثیرگذار است.
آیا تامین این زیرساختها بر افزایش نرخ زمینهای صنعتی اثرگذار بوده است؟
هیچ افزایش قیمتی در ۳ سال گذشته در شهرکها و نواحی صنعتی نشده است و در این مدت در ۸۰ درصد شهرکها و نواحی صنعتی نرخ حق انتفاع ثابت بوده و در ۲۰ درصد بقیه نیز قیمتها در حد نرخ تورم رشد داشته است. همچنین واگذاری زمین در شهرکها و نواحی صنعتی رایگان است و حقوق انتفاع از سرمایهگذاران دریافت میشود که آن هم دارای شرایط بسیار آسان و قابل پرداخت است. به عنوان مثال، تا ۵۰ درصد حقوق انتفاع در نواحی صنعتی واقع در مناطق محروم در نرخ تمامشده مشوق داده میشود.
خدماتدهی حمایتی به صنعتگران در شهرکها و نواحی صنعتی محدود به همین مواردی است که نام بردید یا در حمایتهای نرمافزاری نیز برنامهریزی شده است؟
در کل، خدمات زیرساختی مهمتر از سختافزاری و نرمافزاری در توسعه فعالیتهای صنعتی برنامهریزی شده تا بر ثبات و امنیت شغلی صنایع کوچک و متوسط تاثیرگذار باشد. همانطور که خدمات بیمهای، اجتماعی و رفاهی نیز در تفاهمنامههای بسیار برای صنعتگران درنظر گرفته شده است. از طرفی در بخشهای صادرات، بازاریابی، آموزش و تکمیل زنجیرههای تولید نیز سازمان حمایت ویژه میکند.
آیا اجرای طرح توسعه خوشههای صنعتی نیز از جمله خدمات نرمافزاری برای حمایت از صنعتگران مستقر در شهرکها و نواحی صنعتی به شمار میرود؟
بله. ایجاد و توسعههای خوشههای صنعتی بر تکمیل زنجیرههای تولید بسیار اثرگذار بوده و صاحبان صنایع کوچک و متوسط با عضویت در طرح توسعه خوشههای صنعتی میتوانند ضمن همپوشانی و رفع نیازهای مشترک، در توسعه تولید و صادرات گام برداشته و نقشآفرینی کنند.البته برای برگزاری نمایشگاههای داخلی نیز برنامههای حمایتی اختصاص یافته است. اگر صنعتگران در نمایشگاههای داخلی شرکت کنند ۵۰ درصد هزینهها را سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی پرداخت میکند. شرکت در نمایشگاههای خارجی نیز برای صنعتگران مستقر در شهرکها و نواحی صنعتی با حمایتهای ویژه همراه است.
آیا برای خدماتدهی مشاورهای در شهرکها و نواحی صنعتی ابزارها و مکان مشخصی درنظر گرفتهاید؟
در مراکز خدمات کسبوکار مشاورهدهی درباره عارضهیابی واحدهای تولیدی و انتخاب فناوری، راهبری خط تولید و کاهش مصرف انرژی به صنعتگران درنظر گرفته شده و مشاوران حرفهای برای این منظور در مرکز خدمات کسبوکار مستقر شدهاند به طوریکه تا پایان شهریور ۹۲ فقط ۲۲ مرکز کسبوکار وجود داشت که در دولت یازدهم به ۳۴ مورد افزایش یافته و رشد ۵۰ درصدی داشته است.
جایگاه بخش خصوصی در شهرکها و نواحی صنعتی چگونه تعریف شده است؟ آیا امکان واگذاری امور به بخش خصوصی در این مناطق وجود دارد؟
براساس قانون نحوه واگذاری مالکیت و اداره امور واگذاری، سازمان صنایع کوچک موظف است اداره و راهبری خدمات زیرساختی در شهرکهایی که۵۰ درصد اراضی آن واگذار شده و ۱۵ واحد صنعتی آن به بهرهبرداری رسیده و در نواحی صنعتی که ۸ واحد در آن به بهرهبرداری رسیده است، به شرکتهای خدماتی واگذار شود. بنابراین، تا سال ۹۲ حدود ۲۴ شرکت خدماتی تشکیل شده بود اما در دولت یازدهم ۲۶۰ شهرک و ناحیه صنعتی به شرکتهای خدماتی واگذار شده و این امر مصداق بارز خصوصیسازی و اقدام مناسب انجام شده در این دولت است.
سخن آخر
تاکنون ۹۰ شهرک صنعتی خصوصی دارای مجوز تاسیس وجود دارد که درحالحاضر ۴۶مورد به بهرهبرداری رسیده و آماده واگذاری زمین است. همچنین آمادگی وجود دارد تجربه ایجاد شهرکها و نواحی صنعتی از طریق این سازمان و شرکتهای استانی تابع به سرمایهگذاران بخش خصوصی که به ایجاد شهرکهای غیردولتی تمایل دارند به عنوان دانش فنی به صورت رایگان انتقال یابد و همچنین در راستای روانسازی در امر سرمایهگذاری بخش خصوصی همه اختیارات و مراحل انجام کار از مرحله صدور جواز تاسیس تا مرحله پروانه بهرهبرداری به شرکتهای استانی تفویض شده است.
