امیرعلی امینیان: تولید گیاهان دارویی یکی از فرصتهای خوب صنایع کوچک کشور تلقی میشود که میتواند با توجه به جایگاه مطلوبی که در بازار مصرف کشورهای جهان دارد، علاوهبر اشتغالزایی زمینه رشد صنایع کوچک را فراهم آورد.
اما مشکلات بیشماری که در راه تولید گیاهان دارویی سبز شده نهتنها این صنعت را گسترش نداده بلکه موجب شده فعالان قدیمی این صنعت نیز عطای تولید را به لقایش ببخشند و از جمع تولیدکنندگان و صادرکنندگان این حرفه خارج شوند.
متکی بودن اقتصاد ایران به درآمدهای نفتی و تاثیرپذیری آن درآمدها از مسائل سیاسی و اقتصادی، موجب آسیبپذیری اقتصاد کشور شده است. یکی از راههای رویارویی با این چالشها، توسعه تولیداتی است که ضمن بهبود وضع اقتصاد داخلی سبب افزایش صادرات غیرنفتی شود. در حال حاضر با توجه به رویکرد کشورهای پیشرفته به استفاده از فرآوردههای طبیعی و گیاهی از یکسو و تنوع آب و هوایی کشور از سویی دیگر، امکان کشت بیشتر گیاهان برای حضور در بازارهای جهانی فراهم آمده است.
ایران با موقعیت ویژه آب و هوایی، بیش از ۷هزار و ۵۰۰ گونه گیاهی را در خود جایداده که ۲ تا ۳ برابر پوشش گیاهی قاره اروپاست. از این تعداد، بیش از ۷۵۰ گونه دارویی در پوشش گیاهی ایران وجود دارد اگرچه تعداد گیاهان مورداستفاده برای تولید گیاهان دارویی ایرانی به ۲۰۰ گونه هم نمیرسد.
گیاهان دارویی که در حیطههای مختلف پزشکی، صنعت، کشاورزی، غذا و... کاربرد دارد، سالهاست در ایران بهصورت سنتی تولید میشود و به گفته مسئولان صنعتی کشور در بخش صنعتی چندان موفق نبوده است.
آذربایجانغربی، داروخانه گیاهی کشور
آمارها نشان میدهد آذربایجانغربی در حال حاضر به یکی از منابع اصلی طب سنتی تبدیلشده و داروخانه گیاهی کشور شناخته میشود. تنوع فراوان گیاهانی دارویی در آذربایجانغربی موجب شکلگیری صنعت عرقیات گیاهی و تولید دمنوشها شده که از گذشته بهطور سنتی در آذربایجانغربی شکلگرفته است.
جعفرصادق اسکندری، رییس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان آذربایجانغربی در این زمینه به خبرنگار گسترش صنعت گفت: براساس بررسیها در رویشگاههای طبیعی آذربایجانغربی نزدیک به ۱۲۰۰ گونه گیاهی میروید که در اجرای طرح جمعآوری و شناسایی گیاهان دارویی، مناطق مختلف استان آذربایجانغربی مورد پیمایش قرارگرفته و نتیجه این مطالعه جمعآوری و شناسایی ۴۶۶ گونه دارویی بوده که۴۱ جنس از ۸۰ گونه مربوط به ۲۶ تیره از آنها، فرم رویشی درختی و درختچهای داشتهاند. این گیاهان، عناصر پوشش جنگلی ۱۷۴هزار هکتاری آذربایجانغربی را تشکیل میدهند.
اسکندری افزود: گیاهان دارویی یکی از معدود صنایع دارای رشد ۲ رقمی است بهطوریکه حدود ۵۰درصد از داروهای تولیدشده در جهان، منشأ طبیعی دارند و با تغییراتی بهعنوان دارو مورداستفاده قرار میگیرند.
رییس سازمان صنعت، معدن و تجارت آذربایجانغربی درباره جایگاه و اهمیت گیاهان دارویی در صنعت این استان تصریح کرد: صنعت گیاهان دارویی و محصولات ارگانیک به علت خاصیت درمانی بهعنوان صنعت مادر شناختهشده که ظرفیتهای کارآفرینی و اشتغالزایی فراوانی را ایجاد میکند بنابراین ساماندهی و سازماندهی فعالیتها از مراحل کاشت، داشت و برداشت در حوزههای فعالیت خانگی، سنتی، صنفی و واحدهای صنایع کوچک صنعتی و مرکز کلینیکهای علمی و تخصصی با عزم و همت همگانی برای توسعه کسبوکار یک ضرورت است.
اسکندری درباره صادرات گیاهان دارویی اظهار کرد: آذربایجانغربی در نزدیکی ۳ کشور عراق، ترکیه و آذربایجان قرار دارد و با توجه به داشتن منطقه آزاد و مناطق ویژه اقتصادی و بیش از ۸۰۰ کیلومتر مرز مشترک با کشورهای همسایه هنوز در حال برنامهریزی برای توسعه صادرات گیاهان دارویی هستیم.
به گفته وی، زنجیره تامین مواد اولیه و فرآوری و صادرات و توزیع ۳ مقولهای است که برخی واحدها از چین و هندوستان مواد اولیه مانند زردچوبه و دارچین و جینسینگ را وارد میکنند.
رییس سازمان صنعت، معدن و تجارت آذربایجانغربی افزود: از ۳هزار گونه گیاهی کشور ۱۵۰۰ نوع در استان وجود دارد که انواع شناختهشده و معروف آن حدود ۵۷ مورد است که در صنعت عرقیات گیاهی و دمنوشها استفادهشده و عرق بادرنجبویه، کاکوتی، کاهو، کاسنی، بیدمشک و... از معروفترین آنهاست. این محصولات به ترکیه و عراق و کشورهای حاشیه خلیجفارس صادر میشود. متاسفانه خامفروشی مواد اولیه در این صنعت وجود دارد تا حدی که این گیاهان به کشوری مانند دوبی و از آنجا به امریکا فرستاده میشود و پس از فرآوری دوباره همین مسیر را برمیگردد.
وی با تاکید بر اینکه تولید اولویت نخست آذربایجانغربی است، ادامه داد: صنعت گیاهان دارویی هنوز اشباعنشده و زنجیره آن از کشت گیاهان دارویی حتی در کنار معادن تا تولید دمنوشها و عرقیات گیاهی پیش رفته است که میتوان از این ظرفیت استفاده بهینه کرد.
رییس سازمان صنعت، معدن و تجارت آذربایجانغربی همچنین دربار ه فعالیت خوشه صنعتی گیاهان دارویی اظهار کرد: این استان در پی ماموریت اتمامیافته خوشه صنعتی گیاهان دارویی و انواع نقل و بیدمشک بهعنوان قطب تولید و فعالیتهای کاشت و داشت، برداشت پایدار گیاهان دارویی، عرقیات، اسانسگیری، عصاره و روغنگیری برای مصارف متنوع شناختهشده و با تامین مواد اولیه داروسازی با منشأ گیاهان دارویی، ارگانیک و صنایع بالادستی و پاییندستی باارزش، در تولید مکملهای مواد بهداشتی و درمانی برای اشتغالزایی و کارآفرینی رو به توسعه گذاشته است.
اسکندری افزود: مطالعات خوشه از ۱۰ سال گذشته شروع شد و پس از ۸ سال کار مطالعاتی، فعالیتها از ۲ سال پیش آغاز شده و اکنون عاملیت خوشه صنعتی گیاهان دارویی در استان آذربایجانغربی به انجمن گیاهان دارویی واگذار شده است.
وی ادامه داد: حدود ۵۰ واحد صنعتی تولیدی بزرگ و حدود ۲۰۰ واحد سنتی در زمینه تولید و فرآوری گیاهان دارویی در آذربایجانغربی وجود دارد که بهطور میانگین هر واحد از ۴ تا ۳۰ نفر اشتغالزایی دارد که البته این واحدها در حال حاضر با مشکل نقدینگی و سرمایه در گردش روبهرو هستند.
به گفته این مقام مسئول، اگر بتوان از فرآوردههای گیاهی استفاده بهینه کرد، گیاهان دارویی میتواند در توسعه اقتصاد کشور نقش مهم و محوری داشته باشد.
اسکندری تاکید کرد: با توجه به در معرض خطر انقراض قرار گرفتن گونههای باارزش گیاهی، لازم است با تعامل اندیشمندان بخشهای دولتی با هموار کردن سازوکارهای هدایتی و حمایت بخش خصوصی، تعاونیها و تشکلهای دانشبنیان برای دانشآموختگان رشتههای مرتبط کارآفرینی کنند و کسبوکار با قواعد تحول سیستمی توسعه بهرهبرداری اصولی را برای احیای گونههای در حال انقراض انجام دهند.
ناکامی صادراتی گیاهان دارویی
از آنجا که موفقیت تجاری بسیاری از داروهای پرفروش دنیا ناشی از طبیعی بودن مواد موثر و ترکیبات اصلی و اولیه آنها است، ایران قابلیت کسب موقعیت ممتاز صادرات در این زمینه را دارد.
تا سال ۷۷ ایران رتبه نخست صادرات گیاهان دارویی در جهان را داشت اما ماجرا به همین شیوه و سیر ادامه پیدا نکرد و ظرفیت تجاری داروهای گیاهی ایران بهسرعت در ورطه سقوط افتاد.
براساس آمارهای اعلامی مسئولان صنفی این حوزه، در دهه ۸۰ از نظر صادرات، ایران به رتبه پنجم عقبنشینی کرد و این سقوط ادامهدار ایران را به رتبه ۳۲ جهان کشاند.
جلیل مغازهای، رییس اتحادیه صادرکنندگان گیاهان دارویی و فرآوردههای غذایی ایران و مدیرعامل شرکت صادراتی تهاتر درباره وضعیت صادرات گیاهان دارویی پس از برجام به خبرنگار گسترش صنعت گفت: هنوز تاثیری در صادرات بهصورت واقعی رخ نداده است. بانکهای خارجی هنوز هم در تحریم هستند و صادرکنندگان نمیتوانند پول حاصل از فروش را دریافت کنند و این مسئله باعث شده تعداد صادرکنندگان فعال حوزه گیاهان دارویی کاهش یابد.
مغازهای با اشاره به اینکه از ۳۶۰ تولیدکننده و صادرکننده گیاهان دارویی تنها ۱۰۰ نفر در کشور باقی ماندهاند، افزود: تولید دیگر بهصرفه نیست و برای همین کسی دنبال بهرهبرداری نمیرود. مشتری برای گیاهان دارویی نیست و این روند سالهاست که ادامه یافته است.
وی با تشریح موارد استفاده از گیاهان دارویی اظهار کرد: بیشتر داروهای خارجی با استفاده پایه از گیاهان دارویی ساخته میشوند اما مشکل فقط در خارج از کشور نیست. متاسفانه پزشکان داخلی هم زیاد از گیاهان دارویی در نسخههای خود استفاده نمیکنند. وزارت بهداشت که قدرت در اختیارش است باید پزشکان را تشویق کند که در نسخههای خود گیاهان دارویی تجویز کنند. از سوی دیگر، ما حتی مشتریان قدیمی خود را هم به دلیل تحریم از دست دادهایم.
این تولیدکننده گیاهان دارویی ادامه داد: باوجوداینکه اعلام کرده بودند ۵۰درصد هزینههای نمایشگاهی را دولت به صادرکنندگان پرداخت میکند، در عمل این اتفاق نیفتاده است. چند نفر با هزینه خود شرکت میکنند و آنها هم تنها برای گیاهان دارویی تجارت نمیکنند بلکه خشکبار و زعفران هم صادر میکنند.
مغازهای درباره تولید گیاهان دارویی گفت: این روزها افغانستان، پاکستان، ترکیه و هندوستان که روزی پایینتر از ما بودند از ایران پیشی گرفتهاند. در زمینه زعفران ۵ سال پیش چینیها آمدند و پیاز زعفران ایران را برای کشت در خاک خود تهیه کردند. پیاز زعفران در ۷ سال به بهرهبرداری میرسد و در دو سال آینده زعفران چینی وارد بازار خواهد شد. در چنین شرایطی ایران در سال گذشته ۳۰۰ تن زعفران تولید کرد و پیشبینی میشود در امسال این رقم به ۴۰۰ تن برسد چراکه در همه جای ایران در حال حاضر زعفران کشت میشود. اگر مصرف زعفران کشور را ۱۷۰ تن درنظر بگیریم، باید برای مازاد زعفران تولیدی و صادرات آن برنامهریزی کنیم.
کارشناسان معتقدند که استاندارد نبودن و کنترل کیفی و کمی نشدن داروهای گیاهی، ضعف در فناوری و تهیه داروهای گیاهی بهدلیل ناآگاهی کشاورزان از اصول صحیح کشت و بهرهبرداری، خشککردن، سیستم بستهبندی، انبارداری و انبارسازی، ضعف در اطلاعرسانی و نبود صنایع تبدیلی در مناطق مختلف رویش گیاهان، مشخص نبودن متولی خاص و دلسوز و ناهماهنگی بین دستگاههای مسئول از دلایل رکود تولید، فرآوری و تجارت گیاهان دارویی در ایران است.
همه این مسائل ضرورت توجه جدی به بازار گیاهان دارویی را از سوی دولت و بخش خصوصی تبیین میکند تا بتوان تولید این محصولات مهم و ارزشمند را به سطح ایدهآل جهانی نزدیک کرد.
