نقش واحد نگهداری و تعمیر (نت) در حفاظت و فعالیت مجتمعهای بسیار بزرگ صنعتی کشور بسیار حیاتی است. آموزشها، سطح دانش فنی کارکنان و نگرشهای فرهنگی تاثیر مهمی در عملکرد و بهرهوری این واحدها دارند.
اگر چه جذب نیروهای جوان تحصیل کرده و متخصص در سالهای گذشته، موجب ارتقای سطح علمی و فنی برخی از واحدهای نت در کشورشده است، اما همچنان برخی آسیبهای فنی و فرهنگی موجب کارآیی مطلوب نداشتن و روند کند ورود فناوریهای نوین به مجتمعهای صنعتی میشود. در این مقاله برخی از آسیبهای موجود مورد بحث و بررسی قرار میگیرد.
تعمیر و نگهداری یکی از فرآیندهای اساسی در مجتمعهای صنعتی است و عملکرد آن نقش تعیین کنندهای در کیفیت و کمیت تولید، کاهش هزینههای استهلاک و خوردگی تجهیزات و مصرف انرژی دارد. اگر چه آمار دقیقی از خسارات سالانه روشهای موجود تعمیر و نگهداری در دست نیست اما بررسی برخی از مشکلات موجود میتواند اهمیت بازنگری و ارتقای فرهنگ و روشهای فنی تعمیر و نگهداری در مجتمعهای صنعتی را نمایان کند.
فرهنگ بازدارنده
نقش فرهنگ در مدیریت و بدنه اجرایی تعمیر و نگهداری یکی از عوامل موثر در رویکرد و عملکرد تعمیر و نگهداری مجتمعهای صنعتی است. در مجتمعهای بسیار بزرگ نظیر پالایشگاهها، پتروشیمیها و نیروگاهها به دلیل وجود تاسیسات بسیار بزرگ مقیاس رویکرد مثبت و یا سنتی و بازدارنده واحد نت، نتایج بزرگ مثبت و یا منفی مالی و فنی را در پی دارد. مقاومت در برابر نوآوری و تغییر روشهای رایج، یکی از رویکردهای فرهنگی منفی در مجموعههای تعمیر و نگهداری است. اگر چه نیروهای متخصص جوان ظرفیتهای بالایی نسبت به پذیرش فناوریهای نوین و جدید دارند اما متخصصان با سابقه و تجربه، محتاطانه با روشهای نو برخورد میکنند و گاه در برابر فناوریهای جدید، مقاومت غیرحرفهای و غیرعلمی نشان میدهند. بهویژه آنان علاقهمند هستند که از نشان(برند)های خارجی و تجربههای آنان استفاده کنند. در نتیجه به نوآوریهای بومی و ملی کشور اعتماد کمتری دارند و در شرایط فعلی کشور که رویکرد بومیسازی و حمایت از کالای ساخت داخل به عنوان یک راهبرد زیر بنایی و بنیادی مطرح شده است، لزوم برنامهریزیهای فرهنگی و برگزاری دورههای بازآموزی و آموزشی به منظور اشاعه فرهنگ حمایت از ساخت داخل و اهمیت راهبردی آن در واحدهای مختلف به ویژه واحدهای نت میتواند، نقش تعیین کنندهای در موفقیت بومیسازی صنعت نفت کشور داشته باشد. مشکل دیگر نگرشهای فرهنگی تعمیر و نگهداری، نگرش مطلق گرایی در برابر رویکردهای نسبی گرایی فنی است، بطور مثال در حالی که در حوزه صنعت و فناوری، بهینهسازی و افزایش بهرهوری در ابعاد حداقلی مثلاً ۵درصد با اقبال روبهرو میشود ونوآوری امری تدریجی و دراز مدت تلقی میشود، بطوریکه دریک دوره ۱۰ تا ۲۰ سال شاهد تحولات بزرگ در فناوری میشویم، نگاه مطلق گرا با انتظار تغییرات آنی و بزرگ باعث میشود، اهمیت چنین دستاوردهایی را انکار کند. این نگرش فراموش میکند که نوآوری امری، تدریجی و بهینهسازی امری دراز مدت است. در حالی که اگر نتیجه مثبت اقتصادی روشهای نوین محاسبه شود، در سطح ملی دارای میلیاردها تومان صرفهجویی میباشد و از خروج میلیونها دلار ارز از کشور جلوگیری میکند. مشکل دیگر ادامه وضع موجود، در دسترس نبودن آمار و اطلاعات مالی و تحلیل ارقام و هزینهها است. بطور مثال میزان خسارات ناشی از افت راندمان تجهیزات یک دستگاه آب شیرین کن که تولید آن از ۲۰۰ متر مکعب آب در روز به میزان ۹۰ متر مکعب در روز کاهش یافته، بررسی و تحلیل نشده است تا واحد تعمیر و نگهداری در جریان ارزش مالی آن قرار بگیرد و بتواند با مقایسه روشهای مختلف پیشگیری از کاهش راندمان، نظیر رسوب زدایی الکترونیکی و مقایسه هزینههای این فناوری با هزینههای وضع موجود، ارزیابی صحیحی داشته و لزوم تغییر روشها را احساس کند. نگرانی از نوآوری و تاثیر آن بر امنیت شغلی کارکنان واحد تعمیر و نگهداری در سراسر تاریخ صنعت یکی دیگر از دلایل فرهنگی مقاومتها و اضطرابهای آنان است. برخی از متخصصان تصور میکنند، با اصلاح روشها و یا استفاده از تجهیزات جدید که دارای کارآیی بالایی هستند و نیاز به تعمیر و نگهداری را کاهش میدهند، امنیت شغلی آنان به خطر افتاده و اهمیت کار آنان کاهش مییابد. این نگرانی در سالها و در کشورهای مختلف باعث شده است که زمان رواج گسترده یک فناوری نوین طولانی شده و گاه سالها به عقب بیافتد و مجتمعهای صنعتی برای مدتی طولانی از مزیتهای آن محروم بمانند. در تاریخ نمونههای فراوانی ازاین ناباوری به فناوری جدید وجود دارد. به عنوان مثال، زمانی که مایکل فارادی دستگاه مولد برق صنعتی را اختراع کرد، برای امتناع نخست وزیر وقت بریتانیا، در پاسخ به این پرسش که این دستگاه چه اهمیتی دارد، گفت: « همین قدر بگویم که زمانی میرسد که دولت شما بابت استفاده از این دستگاه، از مردم مالیات خواهد گرفت» و یا هنگامی که لیزر برای نخستین بار اختراع شد، یکی از روزنامهها با تیتر بزرگ نوشت: «اختراعی در انتظار کاربرد». در حالیکه امروز لیزر در تمامی عرصههای زندگی کاربرد بسیار گستردهای پیدا کرده است. ایجاد حسن اعتماد به کارکنان و ابهام زدایی از تصور آنان میتواند در اصلاح نگرش و غلبه بر ترس و نگرانی آنان در استفاده از فناوریهای مدرن مفید و سازنده باشد. زیرا پذیرش و همراهی این گروه در تسریع پذیرش و ترویج روشهای جدید و تجهیزات نوین، میتواند اثربخش باشد. بخشینگری یکی دیگر از آسیبهای شناختی و فرهنگی واحد تعمیر و نگهداری است. بطور مثال برخی از کارکنان یک واحد نت تمام توجه خود را به وظایف و فعالیتهای واحد خود معطوف میدارند و توجه کمتری به فرآیندهای قبل و بعد از فعالیت خود دارند و یا اگر از مواد مضری چون اسید در فرآیند کاری استفاده میکنند، هیچ توجهی نخواهند داشت که استفاده هزاران مجموعه دیگر از این فرآیند خسارات بسیار سنگینی در پی خواهد داشت. بنابراین با جزئی نگری و تعصبات بخشی، از یک فرآیند بزرگ مخرب بیاطلاع مانده و در نتیجه از توجه و علاقه به تغییر وضع موجود باز میمانند.
آسیبهای فنی و اقتصادی
آسیبهای فنی و اقتصادی عملیات تعمیر ونگهداری با وجود نیاز قطعی و اجتنابناپذیر به فناوریهای مدرن، بعد دیگر رویکرد سنتی تعمیر و نگهداری است. فعالیتهای معمول و رایج تعمیر و نگهداری در موارد بسیار موجب آسیب دیدن تجهیزات میشود. بریدن پیچها، لولهها، تغیر شکل قطعات متحرک، ایجاد ترکها، شکستن جوشها و غیره بخشی از آسیبهای تجهیزات در جریان فعالیت تعمیر و نگهداری است. که با روشهای موجود امری اجتنابناپذیر به نظر میرسد. توقف تولید برای عملیات تعمیر و نگهداری، موجب خسارات و کاهش تولید میشود و در مجتمعهایی که کالایی راهبردی نظیر بنزین تولید میکنند و هرگونه توقف و کاهش تولید به ویژه در ایام پرمصرف که متقاضیان بسیاری نیازمند آن کالا هستند، خسارت اقتصادی قابلتوجهی به سیستم تحمیل
میکند. بنابراین با طولانی شدن فاصله دورههای تعمیر و نگهداری میتوان از خسارت اقتصادی آن کاست.به عنوان مثال، در یکی از پالایشگاههای کشورمان، از کار افتادن سامانه پنوماتیک در هر ساعت معادل ۴۰ میلیون تومان خسارت در پی دارد. اما هنگامی که یک فناوری جدید که ارزش آن معادل خسارت ۵ ساعت تولید نکردن است، به واحد مربوطه معرفی میشود اهمیت آن در افزایش دوره over haul و کاهش خسارات به خوبی محاسبه و تحلیل نمیشود. معضل دیگر در زمینه تولید و فعالیت خطوط تولید در برخی از فرآیندهای تولید، بیاطلاعی واحد تعمیر و نگهداری از فرآیند شکلگیری مشکل است. در این تاسیسات به علت online نبودن تجهیزات و استفاده نکردن از سنسورها و تجهیزات دقیق پایش، واحد تعمیر و نگهداری از شکلگیری و سرعت روند مخرب بیاطلاع میماند و در بنابراین نمیتواند اقدام موثری برای کاهش روند شکلگیری مشکل به عمل آورد و در نتیجه کاهش راندمان تولید و یا افزایش مصرف انرژی که پیامدهای چنین فرآیندهایی است تارسیدن سامانه به نقطه بحرانی و مرحله shut down خارج از مداخله واحد تعمیر و نگهداری باقی میماند. عادت کردن و خو گرفتن با رفتارهای معمول و تکراری، یکی دیگر از رویکردهای روانی و فرهنگی انسان در تمامی زمینهها است در نتیجه در برخی واحدهای نت، عادت به روال گذشته و میل به فرآیندهای قدیمی بیشتر و قوی تر از تغییر عادات و استفاده از روشهای جدید است. به همین دلیل برخی از نوآوریها و فناوریها به دلیل چنین ویژگی فرهنگی با مقاومت روبهرو میشوند. در طول تاریخ فناوری موارد برجستهای از چنین مقاومتی در برابر دانشمندان، نوآوران در زمینههای مختلف نظیر پزشکی تا فنی و مهندسی ثبت شده است. مواردی از مقاومت یک تا ۲۰ سال در زمینه ورود و ترویج یک نوآوری در تاریخ فناوری جهان ثبت شده است. روزمرگی یکی دیگر از آسیبهای نت است. دسترسی نداشتن به اطلاعات برای مدیران نت، آنان را به تفکر روزمره وا میدارد و به همین دلیل برای مدیریت یک واحد نت چشمانداز هزینهها، فعالیتها و چالشها مطرح نمیشود و بنابراین وی ناگزیر با اطلاعات و مسائل روزمره دست و پنجهنرم میکند و از تفکر و برنامهریزی راهبردی محروم میشود. شاید چنین تصور شود که بخشهای دیگری از یک مجتمع صنعتی چنین وظیفهای را عهدهدار هستند، اما درگیر شدن مدیران نت و حتی کارکنان این واحد، میتواند در تدوین برنامه راهبردی برای این مجموعه بهتر و کاراتر باشد و حتی ابتکار و نوآوری از سوی کارکنان واحد نت نیز انجام شود. زیرا آنان علاوهبر دارا بودن تجربه و دانش فنی، شناخت خوبی از مشکلات حرفهای دارند.
نتیجهگیری
نرخ بالای استهلاک در صنعت و قدیمی بودن فناوری و تجهیزات تولید از عوامل اصلی پائین بودن کیفیت و نرخ بهرهوری است. برای تغییرات کامل و تعویض تمامی تجهیزات نیازمند به سرمایهگذاریهای عظیم است که در شرایط کنونی کشور چنین سرمایهای وجود ندارد، از سویی تغییر تجهیزات موجب وابستگی فنی به کشورهای توسعه یافته میشود. بنابراین با ایجاد تغییرات تدریجی و موضعی به ویژه با فناوریهای نوین و بومیسازی شده در کشور که به مرحله ساخت تجاری رسیده است میتوان نرخ بهرهوری را افزایش داد و از خروج سرمایه و ارز و وابستگی فنی جلوگیری کرد. همکاری واحدهای نت در ورود و استفاده از فناوریهای نوین میتواند، سرعت روند استفاده از تجهیزات مفید و کارآمد ساخت داخل را تسریع کند.
داود صفایی - ضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی
