صنایع پتروشیمی از مهمترین صنایع بالادستی و با نرخ ارزشافزوده قابل توجه در مقایسه با سایر صنایع سنگین ازجمله فولاد و سیمان است که در کشور ما در ۲۰سال گذشته سرمایهگذاری قابلتوجهی روی آن شده است.
به علاوه اینکه با افزایش ۴۶برابری تولیدات آن نسبت به قبل از انقلاب از موفقترین صنایع بالادستی کشور بهشمار میآید چراکه توانسته بخش قابل توجهی از مهندسان و متخصصان کشور را جذب کند اما در این زمینه بیان چند نکته و سپاس از شخصیتهایی که در این مسیر تلاش کردهاند خالی از لطف نیست:
۱- مهندس نعمتزاده
بدون شک و بدون هیچ ارفاقی میتوان او را پدر صنایع پتروشیمی ایران لقب داد. وی با راهاندازی دهها پتروشیمی و خط لوله اتیلن غرب در شکوفایی این صنعت زمانی که معاون پتروشیمی بود نقش قابل توجهی ایفا و آنقدر خوب عمل کرد که در زمانی که محمود احمدینژاد به ریاستجمهوری رسید و یکایک مدیران سابق را از دم تیغ گذراند، معاونت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی و احداث پالایشگاههای جدید را به او سپرد. هرچند برخی روزنامهها و سایتها میخواهند از او چشم اسفندیاری برای دولت روحانی بسازند اما تنها چیزی که باید به او گفت: خدا قوت پیرمرد. آیندگان زمانی که گردوغبار بر زمین نشیند، تو را خواهند ستود....
۲- پتروشیمی و تحریمها
زمانی که ایران به دلیل برخی رفتارهای نادرست هر روز یک تحریم جدید را پیش روی خود میدید و کنتور فروش نفت هر روز رقم کمتری را نشان میداد و آنقدر کشورهای متخاصم منطقه، نفت به بازار عرضه میکردند که غیبت نفت ایران نتواند خللی در بازار جهانی نفت ایجاد کند و در کنار آن، دلارهای همان میزان فروش نفت نیز در بانکهای کشورهای دیگر بلوکه شده بود، این دلارهای پتروشیمی بودند که در روزهای سخت عصای دست اقتصاد ایران شدند و مانع زمین خوردنش شدند. شاید اگر آیندهنگری مرحوم هاشمی و مدیریت درست پیرمردان صنعت ایران، زنگنه و نعمتزاده نبود، معلوم نبود کی و کجا اقتصاد ما از دور خارج شده بود و نوبت به دیگران برای اصلاح امور نمیرسید...
۳- پتروشیمی و اشتغال
از عجیبترین تحلیلهایی که تا به حال با آن روبهرو شدهایم، اشتغالزایی پتروشیمیهاست. اگر نگاهی هرچند ساده به کردارهای سرمایهگذاری و اشتغال شود به وضوح دیده میشود که پتروشیمیها به بالاترین سرمایهگذاری در برابر هر اشتغال نیاز دارند و اگر هدف از سرمایهگذاری اشتغال است بهطور مثال با سرمایهگذاری بر صنایع مونتاژ و ترکیبی مانند خودروسازی و لوازم خانگی حداقل چندین برابر صنعت پتروشیمی در سرمایهگذاری یکسان بهصورت مستقیم و غیرمستقیم میتوان اشتغال ایجاد کرد. پتروشیمیها بهطور تقریبی بهصورت خودکار عمل کرده و نیاز چندانی به نیروی انسانی هنگام تولید ندارند و با حداقل نیروی انسانی فعال است اما به واسطه ارزشافزوده بسیار بالاتر در مقایسه با خوراک ورودی که به طور عمده گاز و در برخی موارد نفت خام است، در درآمدزایی برای کشور بسیار میتواند موثر عمل کند بنابراین در صورتیکه صنایع مونتاژی قوی در کشور وجود داشته باشد و این صنایع مونتاژی بتواند حداقل استانداردها را رعایت و رضایت مردم را کسب کند و با فرهنگسازی قوی و علمی بتوان مردم را به سمت مصرف تولیدات داخلی پیش برد، آنگاه صنعت پتروشیمی بهعنوان یکی از پایههای تولید مواد اولیه و قطعات مورد نیاز این صنایع در زمینه اشتغالزایی نیز میتواند توانمند عمل کند. این در حالی است که صنایع پاییندستی پتروشیمی کشور با توجه به ضعف صنایع مونتاژی در کشور بیشتر به صادرات محصولات به کشورهای دیگر و نیز جذب گردشگر در راستای تقویت بازار مصرف داخلی میاندیشد اگرچه صادرات محصولات صنایع پاییندستی پتروشیمی به خارج کشور و جذب گردشگر نیاز به یک روند پایدار تنشزدا در سیاست خارجی و کنترل نیروهای خودسر داخل کشور دارد.در حالیکه در کشور ما اکنون با بیش از ۶۰میلیون تن تولید برای کمتر از ۱۵۰هزار نفر به طور مستقیم اشتغالزایی شده که این رقم با صنایع وابسته به یک میلیون نفر نمیرسد و اظهار نظر درباره اشتغال در پتروشیمی باید با کمی احتیاط همراه باشد. درحالحاضر کمتر از ۱۰درصد محصولات پتروشیمی در داخل مصرف و بیش از ۹۰درصد آن صادر میشود و همین میزان مصرف در داخل جوابگوی صنایع داخلی بوده و جز برخی موارد مشکل کمبود مواد اولیه در کشور وجود ندارد.
۴- پتروشیمی و کیفیت
روزگاری از پیکان بهعنوان گاو شیرده ایرانخودرو یاد میشد و درنهایت با تغییر چراغ و چندین تغییر کوچک دیگر، سالهای سال و در روزگاری که بازار خودرو در کشور انحصاری بود، مهمان سفره ایرانیان بود و بارها با کیفیت پایین پیکان، کام ملت تلخ شد و اصرار بیهوده بر پیکان در اعتمادزدایی ملت به اجناس داخلی بیتاثیر نبود و همواره پیکان نماد تولیدات داخلی و تولید افکار منفی نسبت به آنها بود. تولیدات در حال گسترش پتروشیمیها تا چند سال آینده به بیش از صدمیلیون تن میرسد و صنعت پتروشیمی تولیدمحور به جای کیفیتمحور ممکن است در آینده پیکان دیگری را تحویل سفره ایرانیها بدهد.
مهرداد سیفعلی - سرپرست واحد غرب کشور پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران
