حدود ۴دهه از عمر دانشگاه آزاد می‌گذرد و به‌عنوان بزرگترین دانشگاه حضوری جهان روزهای خاصی را طی می‌کند. در این ۴دهه دانشگاه آزاد اسلامی از خروج خیلی از علاقه‌مندان به تحصیل از کشور و سرمایه آنها جلوگیری کرد و این سرمایه‌ها به بزرگ شدن این دانشگاه کمک کرد.

درباره سرمایه‌های این دانشگاه اظهارنظرهای زیادی از ۳۰۰هزار میلیارد تومان تا ۲۵۰میلیارد شده اما هرچه هست سرمایه زیادی را به خود اختصاص داده است. در این میان چه کسی هست در ایران که نداند هر سال تعداد بیشتری از صندلی‌های دانشگاه‌ها چه ملی و چه آزاد در حال خالی شدن است و خیلی از رشته محل‌ها یا جمع شده‌اند و یا در حال جمع‌آوری هستند. کمبود دانشجو به واسطه توسعه کمی و نه کیفی سایر دانشگاه‌ها در زمان دولت‌های نهم و دهم و بیش از میزان تقاضا در کشور باعث شده که خیلی از واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی به ویژه در شهرهای کوچک ضررده اعلام شود و به زودی این واحدها جمع خواهند شد. این دانشگاه که نیمی از دانش‌آموختگان کشور را به خود اختصاص می‌دهد یا باید روند فعلی را ادامه دهد و با تعدیل نیرو و واحدهای دانشگاهی فقط در مراکز استانی و به صورت محدود به کار خود ادامه دهد و یا باید با استفاده از شبکه مویرگی وسیعی که در سطح کشور در اختیار دارد و این شبکه به‌طور تقریبی ارتباط مثبتی با مدیران استانی دارد با اندکی تغییر کاربری علاوه بر ادامه امور آموزشی از این ظرفیت قوی برای خدمت به کشور استفاده کند. برای رسیدن به این نقطه چند موضوع در کنار هم باید دیده شود که عبارتند از:

۱-‌ مدیریت
شاید به جرات بتوان دکتر حمید میرزاده را تنها مدیر بلندپایه کشور دانست که هیچ‌گاه آلوده سیاست نشد و شاخص‌های مدیریتی همواره مهم‌تر از مسائل سیاسی برای ایشان بود. ایشان از مدیران مورد وثوق آیت‌الله هاشمی بود که مدیریت یکی از مهم‌ترین ثمره‌های زندگی‌اش را به او سپرد. رضایت رهبر معظم انقلاب نیز از عملکرد ایشان به صراحت در حکم‌شان برای دکتر ولایتی دیده می‌شود. معاونت اجرایی نخست‌وزیر، رئیس دفتر ریاست‌جمهوری و ریاست سازمان برنامه و بودجه در کنار سوابق درخشان علمی از ایشان مدیری ساخته که به عنوان یکی از دستاوردها، رتبه علمی دانشگاه در پایگاه علمی جهانی (wos) از ۷۵۸ در سال ۹۰ و ابتدای حضور ایشان به رتبه ۱۳۳ در پایان کارشان ارتقا داده شد. توجه بیش از پیش ایشان به کارهای دانش‌بنیان، فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با صنعت و توسعه کیفی دانشگاه در ارتقای رتبه علمی دانشگاه بی‌تاثیر نبود اما در ابتدای امسال و پس از حضور دکتر ولایتی در راس دانشگاه و با توجه به تاکید ایشان بر استقلال مدیریتی و در مخلص کلام دو پادشاهی در یک اقلیم نگنجیدند و ایشان هرچند ماموریت‌شان ناتمام ماند اما عطای کار در دانشگاه را به لقایش بخشیدند.

۲- شبکه تولید و توزیع
چند ماهی از حضور دکتر ولایتی به‌عنوان رئیس هیات امنای دانشگاه آزاد اسلامی می‌گذرد. ایشان به خوبی با بازی و قواعد آن آشناست. از معدود مدیران کشور است که هم ارتباط خوبی با حاکمیت دارد و هم ارتباط مناسبی با دولت فعلی دارد. ماموریت خطیری به عهده دارد و خودش به خوبی بر آن اشراف دارد. دانشگاه آزاد اسلامی به‌عنوان یک دانشگاه غیردولتی در چند دهه گذشته به خوبی به وظیفه خود عمل کرده اما نکته اصلی اینجاست که تاکید بر حضور صرف به عنوان یک ارگان آموزشی به‌طور قطع از تاثیرگذاری این دانشگاه در سپهر سیاسی - اجتماعی کشور در سال‌های آینده خواهد کاست. اقبال به تحصیلات دانشگاهی به واسطه توجیه اقتصادی پایین آن به شدت در جامعه در حال کم شدن است و این نمی‌تواند چندان برای این دانشگاه که تنها از طریق شهریه ارتزاق می‌کند، خوش‌یمن باشد. دانشگاه آزاد اسلامی درحال‌حاضر به‌طور تقریبی در تمامی شهرهای حتی کوچک ایران یک واحد دانشگاهی دارد و این شبکه مویرگی بزرگ در کشور می‌تواند با تغییر کاربری بخش عمده‌ای از مشکلات کشور را حل کند. از طرف دیگر یکی از بزرگترین معضلات واحدهای تولیدی در کشور، دسترسی نداشتن آسان به بازار مواد اولیه و بازار مصرف است و به طور کلی در کشور اغلب مایحتاج افراد و مجموعه‌های مختلف گران‌تر از استاندارد جهانی به‌دست آنها می‌رسد. علت تعطیلی بیشتر واحدهای تولیدی در ایران هزینه بالای مواد اولیه و حتی دسترسی راحت نداشتن به آن در کنار هزینه بالای توزیع در کشور است. در کشور مافیاهای نامحسوسی شکل گرفته که مواد اولیه را با سود قابل‌توجهی به تولیدکنندگان می‌فروشند و از طرف دیگر محصولات تولیدی آنها را مافیایی دیگر به صورت بلندمدت و با ارزان‌ترین نرخ ممکن خریداری می‌کند. درحال‌حاضر دانشگاه آزاد اسلامی در تمام کشور و حتی خارج از کشور شعبه‌های متعددی دارد و با کپی‌برداری از شبکه‌ها و فروشگاه‌های اینترنتی مختلف می‌تواند دسترسی به این بازارها برای تولیدکنندگان و حتی افراد معمولی را تسهیل کند. به‌طور مثال برای صنایع پایین‌دستی پتروشیمی مواد اولیه مشخص است اما خرید آن برای تولیدکنندگان خرد از بورس به‌طور تقریبی غیرممکن است در صورتی‌که دانشگاه آزاد این خرید را می‌تواند به صورت جمعی با استفاده از سرمایه خود تولیدکنندگان انجام دهد و هزینه مواد اولیه برای این شرکت‌ها به میزان قابل توجهی کاهش یابد.
مهرداد سیفعلی - استاد دانشگاه