طیبه جهانبازی: با توجه به محدودیت منابع، افزایش جمعیت و رقابت شدید در اقتصاد جهانی، بهبود بهرهوری، نه به انتخاب، بلکه به ضرورتی تبدیل شده است.
در شرایط کنونی، رشد و توسعه اقتصادی جوامع در نرخ رشد بهرهوری آنها نهفته است. در دنیای رقابتی امروز کشورهایی برنده این عرصه میشوند که بتوانند دانش، بینش و رفتار بهرهوری را در مدیران و کارکنان خود به وجود آورند، بینشی که بتواند اندیشیدن، نوآوری و خلاقیت را در سازمانها ایجاد کند. از این رو، میزان بالای رشد جمعیت، اقتصاد تکمحصولی، ساختار نامتناسب نظام اقتصادی و اداری، مشکلات نرخ بیکاری، کمبود سرمایهگذاری و... اهمیت توجه به بهرهوری و گسترش فرهنگ بهرهوری را بیش از پیش روشن میکند. با این حال، براساس تعاریفی که از بهرهوری بهدست میآید، این پدیده به معنی سختتر کار کردن نیست بلکه هوشمندانه کار کردن است و اینکه بتوانیم با کمترین امکانات برای دستیابی به بیشترین تولید و از منابع موجود بیشترین استفاده را کنیم. بهرهوری در شرایطی به وجود میآید که برای توسعه اقتصاد کشور بهبود کیفیت، ارتقای استاندارد، افزایش تولید ناخالص داخلی سرلوحه فعالیت قرار گیرد و از سویی با بهبود سرمایهگذاری، اشتغال، سرمایه، نیروی انسانی، ساختارهای مدیریتی و فناوری به وجود آورد. براساس گزارش تازه سازمان گسترش و نوسازی صنایع میانگین سهم بهرهوری به نسبت رشد اقتصادی در طول سالهای ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۲میلادی رتبه ایران ۱۴، هند ۴۹، چین ۴۶، هنگکنگ ۴۲ و کره ۳۳ است. همچنین در بررسی که بین سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۸۰میلادی شده، مشخص میشود که کشورهای توسعهیافته (میانگین ۱۲ کشور) رشد اقتصادی ۴/۵ درصد با رشد نیروی کار و سرمایه ۵۱ درصد و افزایش بهرهوری ۴۹ درصد را تجربه کردهاند. این در حالی است که کشورهای درحال توسعه، رشد اقتصادی (میانگین ۲۰ کشور) ۳/۶درصد با رشد نیروی کار و سرمایه ۶۹درصد و رشد بهرهوری ۳۱درصد دارند. با نگاهی جزئیتر به مقایسه این صنایع از نظر میزان سودآوری بین ۳کشور ایران، ترکیه و امریکا مشخص میشود که ۳گروه صنعتی پتروشیمی با ۰۳/ ۲۴، فرآوردههای نفتی ۱۲/۶و گروه ارتباطات و مخابرات با ۱۲/۳درصد بیشترین سودآوری را در ایران داشتهاند و ۳صنایع کشور ترکیه را ارتباطات و مخابرات با ۱۲/۴، ساختمانسازی و پیمانکاری با ۷/۹ و نفت و مشتقات نفتی با ۵/۸ درصد بیشترین سودآوری را برای این کشور رقم زدهاند. ۳گروه پیشرو کشور امریکا در سودآوری، بانکها و موسسات اعتباری با ۱۴/۵درصد، مواد و محصولات دارویی با ۷/۹درصد و رایانه و فعالیتهای وابسته با ۶/۸ درصد بیشترین سودآوری را داشتهاند. مقایسه همین گروهها از نظر میزان فروش برای ایران در ۳گروه بانکها و موسسات اعتباری ۱/ ۳۴، پتروشیمی ۱۰/۷ و فرآوردههای نفتی ۹/۸ درصد را نشان میدهد. ترکیه در حوزه نفت و مشتقات نفتی ۱۵/۴، انرژی ۹/۴ و ذخیرهسازی حملونقل و تدارکات ۶/۱ درصد فروش داشته و در نهایت امریکا، در حوزه فرآوردههای نفتی ۵/۷، فروشگاهها ۵/۶ و بانکها و موسسات اعتباری ۴/۸ درصد فروش را نشان میدهد. علاوهبر این، بازده فروش امریکا ۷، ترکیه ۹ و ایران ۱۱ درصد برآورد شده است.
توسعه علم و فناوری
براساس این گزارش، آمارهای موجود نشان از وضعیت نامناسب بهرهوری در ایران دارد. همچنین یکی از مهمترین عوامل رشد اقتصاد هر کشور بهرهوری در صنایع آن به شمار میرود. با توجه به اینها اکنون زمان آن رسیده که با دقت بیشتری سیاستهای اقتصاد مقاومتی را دنبال کنیم و برنامهریزی و سیاستگذاریهای هدفمند را سرلوحه فعالیتهای خود قرار دهیم. برای این منظور براساس تصمیمگیری دولت، حدود ۲ سال است که سازمان بهرهوری ایران این ماموریت را به دوش میکشد و سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران نیز یکی از مراکزی است که این موضوع را در برنامههای خود پیگیری جدی میکند.
محمدعلی محمدی، مدیرعامل سازمان مدیریت صنعتی با بیان اینکه این سازمان هر سال مدیران برتر را براساس شاخصهای مختلفی از جمله بهرهوری مورد ارزیابی قرار میدهد، به گسترش صنعت گفت: شرکتهای برتر با تایید سازمان بهرهوری ایران مشخص و جوایزی به آنها اهدا میشود. به گفته محمدی، محور بهرهوری در سازمانها انسان هستند از این رو، ارتقای کارآیی افراد یکی از بهترین راههای ممکن برای ارتقای بهرهوری در سازمانها است. هر اندازه افراد در سطوح بالای سازمان باشند، بهرهوری بالاتری خواهند داشت. از دیگر راههای ممکن برای ارتقای سطح بهرهوری ملی توسعه نظام مدیریت، مهارت و دانش افراد است. مدیرعامل سازمان مدیریت صنعتی معتقد است، توسعه علم و فناوری یکی از راههای اساسی برای ارتقای بهرهوری در صنایع است و ضرورتی برای افزایش توان رقابت بنگاههای تولیدی و صنعتی به شمار میرود. به عبارتی افزایش توان رقابتی و استفاده بهتر از منابع با بهرهگیری از خلاقیت و نوآوری میتواند اهرم خوبی برای افزایش توان رقابت در بنگاهها باشد. وی با اشاره به نقش داراییهای نامشهود در ارتقای بهرهوری سازمانها افزود: عملکرد سازمانها اغلب براساس قابلیتهایشان سنجیده میشود. قابلیتها شامل نیروی انسانی، سرمایه و دانش و فناوری است. در واقع عملکرد هر سازمان نتیجه قابلیت و توانمندیهای آن است که اولویت نخست هر سازمانی افراد و بعد سرمایه و امکانات فیزیکی است. محمدی به شاخصهایی که نشاندهنده استفاده درست از قابلیتها و منابع است، اشاره کرد و گفت: ارزیابی کیفیت محصولات، سودآوری و میزان خدمات از شاخصهای بهرهوری در سازمان است.
شاخص بهرهوری در برنامه ششم
با اینکه دولتها در برنامه توسعه چهارم، پنجم و ششم به افزایش بهرهوری پرداخته و این موضوع را مورد بررسی قرار دادهاند، آمارهای رسمی هنوز پایین بودن سطح بهرهوری در کشور را نشان میدهد. همچنین با توجه به نقش بهرهوری در توسعه اقتصادی و صنعتی باید درنظر داشت که رشد این شاخص میتواند معیاری برای رشد کشور قلمداد شود. مجید درویش، مدیر رتبهبندی شرکتهای برتر ایران در سازمان مدیریت صنعتی با بیان اینکه شاخص بهرهوری یکی از موضوعات مهم برنامههای چهارم و پنجم توسعه بوده است، به گسترش صنعت گفت: متاسفانه هرچند بهرهوری یکی از شاخصهای مهم در برنامههای چهارم و پنجم توسعه بوده، با این حال رشد بهرهوری در این برنامهها محقق نشد، این موضوع در برنامه ششم توسعه نیز لحاظ شده است. آمارهای موجود گویاست که وضعیت بهرهوری در بنگاههای تولیدی و صنعتی کشور مطلوب نیست. مدیر رتبهبندی شرکتهای برتر ایران در سازمان مدیریت صنعتی، بهرهوری را یکی از عوامل اصلی در رشد تولید ناخالص داخلی دانست و افزود: نیاز داریم کارشناسان راههای ارتقای بهرهوری در بنگاههای تولیدی و صنعتی را به صورت مشاوره به آنها آموزش دهند.
بنابراین گزارش، شرایط ایران در ۳۰ سال گذشته بهگونهای بوده که همواره با تهدیدها و چالشهای اقتصادی بیشماری از سوی کشورهای خارجی و همچنین شرایط داخلی کشور روبهرو بوده است. به همین دلیل توجه به سیاستهای اقتصادی کشور در سالهای پس از انقلاب و لزوم بکارگیری تواناییهای داخلی در راستای افزایش بهرهوری بنگاههای دولتی، عمومی و خصوصی بیش از پیش احساس میشود. همچنین بررسی مفهوم، ابعاد، ویژگیها، چالشها و راهبردهای بهرهوری در حال حاضر از اهمیت بسیاری برخوردار است و باید در این زمینه برنامهریزیهای منسجمی شود تا شاهد رفع موانع و در نتیجه، رشد و توسعه اقتصادی کشور در سالهای پیشرو باشیم.
