طیبه جهانبازی: در ادبیات مدیریت پروژه به پروژه‌های با حجم بالاتر از یک میلیارد دلار «مگاپروژه یا ابرپروژه» می‌گویند.

البته این تعریف در صنایع مختلف ممکن است متفاوت باشد، اما به طور عمومی، این تعریف معیاری است که برای بیشتر صنایع کاربرد دارد. از دیگر مشخصات این پروژه‌ها می‌توان به پیچیدگی آنها اشاره کرد که در تعریف پیچیدگی، موارد زیادی مثل مدت‌زمان پروژه، پیچیدگی فنی و فناوری، بی‌شماری ذی‌نفعان و از همه مهم‌تر چند تخصصی بودن آنها را می‌توان نام برد.
نگاهی به تاریخچه این پروژه نشان می‌دهد، ابتدا پروژه‌هایی که در دنیا تعریف می‌شدند با توجه به محدودیت فناوری بسیار کوچک بودند، اما با پیشرفت فناوری، پروژه‌ها کم‌کم پیچیده‌تر شدند. این پیچیدگی همزمان با افزایش ریسک پروژه‌ها همراه شد. به دنبال آن کارفرمایان که اوایل پروژه‌ها را به طور عمده به‌صورت امانی یا تک‌عاملی اجرا می‌کردند، برای انتقال ریسک پروژه‌ها، آنها را به پیمانکاران واگذار کردند. با بزرگ شدن پروژه‌ها و تخصصی شدن آنها کارفرمایان توان اجرایی و مدیریتی این پروژه‌ها را نداشتند و به سمت پروژه‌های دوعاملی و سه‌عاملی رفتند.
نخستین تجربه ایران در اجرای مگاپروژها به فاز یک پارس جنوبی برمی‌گردد. در آن زمان دانش مدیریت این پروژها در کشور وجود نداشت به همین دلیل پتروپارس به‌عنوان اپراتور اصلی طرح از دانش متخصصان شرکت کاورنر برای مدیریت پروژه استفاده کرد. در واقع چیزی که ما امروز از دانش مدیریت پروژه داریم از آن زمان است. این روند با اجرای بقیه پروژه‌های پارس جنوبی به خوبی طی شد به گونه‌ای که بعد توتال این دانش را به‌صورت کامل منتقل کرد. یکی از مشکلات عمده ما در این پروژه‌ها، نخست ریسک بسیار زیاد این پروژه‌ها و دیگری حجم بالای سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای این پروژها است که با توجه به ریسک آنها، تحملش برای پیمانکار دشوار است.
احاطه کل بر اجزا ناشی از تجربه و ورود نکردن به جزییات است. مدیر ابرپروژه باید ضمن اینکه شناخت عمیق از کار داشته باشد، به‌شدت از ورود به جزییات خودداری و تنها وقتش را صرف مدیریت اجزای کار کند. این احاطه بر کار، از شروع پروژه که قرار است بسته‌های کاری تعریف شود، آغاز می‌شود و تا انتهای راه‌اندازی و هماهنگی بین بسته‌های کاری ادامه دارد.
چندی‌پیش منصور معظمی، معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت و مدیرعامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) با ابراز امیدواری از تلاش مدیران برای اجرای ابرپروژه‌ها گفته بود: به بهره‌برداری رساندن فازهای ۱۷ و ۱۸ یکی از کارهای بزرگی بوده که شرکت IPMI با حضور سایر شرکای ایرانی آن را به موفقیت رسانید. این شرکت، به فضل الهی فاز ۱۴ پارس جنوبی را در زمان مقرر به اتمام رسانده و تحویل خواهد داد.
معظمی معتقد است که مدیران در میانه تحریم‌ها توانستند کارهای ارزنده‌ای انجام دهند و در حال حاضر هماهنگی بی‌نظیری بین ارکان اجرای پروژه‌های بزرگ کشور به‌وجود آمده است که باید خدا را شکر کرد.
معظمی تاکید دارد، قراردادهای IPC که جزو ابرپروژه‌ها به‌شمار می‌رود نیز باید هرچه زودتر تعیین‌تکلیف شود، چرا که سرمایه‌گذاران خارجی منتظر ما نمی‌شوند و چنانچه از این فرصت‌ها استفاده نشود، سرمایه‌گذارانی که به شرکت‌های معتبر بین‌المللی تعلق دارند و آمادگی خود را برای همکاری اعلام کرده‌اند، منتظر اقدام ما هستند و اکنون نوبت تصمیم‌گیری برای استفاده از این فرصت‌ها فرارسیده است.
به گفته معظمی، اعضای هیات‌مدیره شرکت مدیریت طرح‌های صنعتی ایران، خبره و با تجربه در حوزه نفت هستند که با راه‌اندازی به موقع فاز ۱۴ پارس جنوبی برگ زرینی بر افتخارات کشور می‌افزایند. کار جدی شرکت IPMI بعد از اتمام این فاز، توسعه میدان‌های نفتی است. به زودی یکی از این میدان‌ها از سوی وزارت نفت واگذار خواهد شد و در این زمینه‌ها شریک خارجی برای این پروژه خواهیم داشت که امیدواریم با قراردادهای IPC فرصت طلایی برای شرکت IPMI در کشور ایجاد و در حوزه‌های بین‌المللی وارد عمل شود.
هماهنگی بین دستگاهی
حسین سلاح‌ورزی، نایب‌رییس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران با تاکید بر اینکه برای تعریف ابرپروژه‌ها باید مبلغ سرمایه‌گذاری با توجه به وسعت پروژه و میزان اشتغالزایی را درنظر گرفت، به گسترش صنعت گفت: برای فراهم کردن زیرساخت این پروژه‌ها توجه به نیازهای نرم‌افزاری و سخت‌افزاری نیز مهم است. به‌عنوان نمونه، اگر پروژه‌ای در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی یا انرژی تعریف می‌شود، باید راه‌های مواصلاتی را مدنظر قرار داد که آن را باید متناسب با پروژه تعریف کرد.
به گفته سلاح‌ورزی، در پروژه‌های بزرگ به دستگاه‌های نرم‌افزاری نیز نیاز داریم برای مثال، مجوزهایی که در سطح ملی نیاز است یا برای تامین مالی و تضمین‌های مورد نیاز به دستگاه‌های نرم‌افزاری وجود دارد. علاوه‌بر این، باید هماهنگی بین دستگاهی و بین بخشی وجود داشته باشد تا بتوان این پروژه‌ها را به سرانجام رساند.
نیاز به عزم ملی
محمد دامادی، عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه برای تعریف هر نوع پروژه اعم از صنعتی، راه و شهرسازی و درمانی باید سازوکارها یا زیرساخت‌های آن را در درجه نخست فراهم کرد، به گسترش صنعت گفت: البته قبل از این باید اراده و عزم ملی نیز برای اجرای آن وجود داشته باشد و در مرحله بعد زیرساخت را به وجود آوریم.
وی افزود: اکنون پروژه پتروشیمی شاهرود ازجمله پروژه‌های موفق است و به‌جز این، پروژه‌های بزرگی در حوزه درمانی مانند ساخت بیمارستان هزار تختخوابی یا ساخت آزادراه‌ها از پروژه‌های موفقی است که تاکنون در کشور اجراشده است.
تکیه‌بر توان داخلی
سیدجواد حسینی‌کیا، عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی با اشاره به ابرپروژه‌های حوزه صنعت، به گسترش صنعت گفت: تاکنون پروژه‌های بزرگی در حوزه صنعت به اجرا درآمده به عنوان نمونه، در حوزه خودرو اهتمام دولت بر این است که ۵۰درصد تولید را داخلی کند تا از واردات خودرو جلوگیری شود و در حوزه هوافضا پروژه‌های موفق اجرا شده و برحسب گزارشی که در این حوزه به کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی داده شده ایران در بین سایر کشورهای منطقه موفق به اجرای ابرپروژه‌های زیادی در این حوزه شده که در نوع خود بی‌نظیر است. حسینی‌کیا به ابرپروژه‌های حوزه انرژی اشاره کرد و افزود: در صنعت برق به مرحله‌ای رسیده‌ایم که برق را صادر می‌کنیم و در سدسازی تلاش‌های خوبی شده است و مهار آب‌های مرزی از پروژه‌های بی‌نظیر در نوع خود بود. این عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی معتقد است که اکنون گازرسانی در کشور سرعت گرفته بااین‌حال در برخی از حوزه‌ها به برنامه‌ریزی نیاز است. اکنون ۲۰۰هزار لیتر آب در کشور شیرین‌سازی می‌شود. حسینی‌کیا معتقد است که برای تعریف پروژه‌های بزرگ نگاه نخست باید ظرفیت‌ها و توانایی نیروی جوان و تحصیلکرده کشور باشد تا بتوانیم از ظرفیت‌های داخلی به بهترین شکل استفاده کنیم و با توجه به اینکه ضعف‌های بسیاری بر صنایع کشور حاکم است، می‌توان با اجرای ابرپروژه‌ها شیب آن را کم کرد.