امیر مهرزاد: پس از جنگ جهانی دوم آلمان، انگلیس، فرانسه و روسیه مشکلات سیاسی را کنار گذاشتند و به عنوان قدرتمندترین کشورهای اروپایی تلاش کردند تا مسیر اتحادیه اروپا را به سمت رشد اقتصادی و صنعتی هدایت کنند.
به طور معمول، سیاست این کشورها به نوعی نماد سیاست اتحادیه اروپا است و از این باب میتوان تصمیم مشترک این کشورها را به کل اتحادیه اروپا تعمیم داد. علاوهبر این، نگاهی اجمالی به گروه ۱+۵ میتواند نقش این ۴ کشور را شفافتر کند. گروه ۱+۵ متشکل از امریکا، روسیه، چین، بریتانیا و فرانسه به عنوان اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل و آلمان به عنوان عضو غیردائمی میشود.
در این تقسیمبندی گاهی به ۳ کشور اروپایی(بریتانیا، فرانسه و آلمان) در برابر ۳ کشور دیگر(روسیه، چین و امریکا)، «گروه ۳+۳» گفته میشود. به عبارت دیگر، در برخی از تصمیمگیریها لابی سیاسی بین این ۶ کشور به دو دسته مساوی تقسیم میشود.
دسته نخست از گروه ۳+۳ در آخرین تصمیمهای بینالمللی بر آن شد تا روابط اقتصادی با ایران را از راه حذف دلار پیش برد. شاید در گام نخست اینطور به نظر برسد که ۳ کشور دیگر همسو با ایران نیستند اما این معادله زمانی بر هم خورد که سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه این خبر را اعلام کرد. به بیانی دیگر، لاوروف با اعلام این خبر لابی ۳+۳ را بر هم شکست و تلاش کرد تا نویدبخش حفظ برجام باشد. کشور دیگری که در این زمینه اهمیت بسیاری دارد، چین است.
چین که در دوران تحریمها علیه ایران یکی از متحدان اقتصادی کشورمان به شمار میرفت در زمینه حذف دلار از مبادلات اقتصادی خود پیش از ۳ کشور آلمان، فرانسه و انگلیس اقدام کرد. چین از فروردین امسال اعلام کرد که به دنبال روابط تجاری و اقتصادی بدون دلار است. معاون و مدیر بخش قانونگذاری ارزهای خارجی بانک مرکزی چین در فروردین امسال اعلام کرد: «چین مطمئن است که میتواند یوآن را تثبیت کرده و ارزش آن را در سطحی منطقی نگه دارد.»
چندی پس از این اعلام رویترز گزارش داد که «بانکهای دولتی چین از طرف بانک مرکزی این کشور در حال خرید دلار از مردم و مبادله آنها با یوآن در بازارهای جهانی هستند.»
یکی از موضوعهایی که در نظام بانکداری جهانی مطرح میشود این است که هر وقت کشورها قصد افزایش ارزش پول ملی خود را داشته باشند، اقدام به خرید آن با دلار میکنند. به سخن دیگر، کشورها با کاهش میزان دلار در جامعه میتوانند ارزش پول ملی خود را تقویت کرده و رفتهرفته دلار امریکا را کمرنگ کنند.
بر این اساس، ایران در برنامهای اقتصادی لابی بین ۱+۵ و ۳+۳ را به طور کامل بر هم زده و مسیری جز جدایی امریکا در تصمیمهای این ۵ کشور باز نمانده است. ایران تلاش میکند تا سیاستهای محدودکننده امریکا را خنثی کند تا بتواند با دیگر کشورهای ۱+۵ ارتباطی پیشبرنده در حوزههای اقتصاد و سیاست داشته باشد.
در این زمینه البته برخی از پژوهشگران حوزه اقتصاد معتقدند چنین سیاستهایی شبیه دور زدن موانع برقراری ارتباط بین ایران و امریکا است. این کارشناسان معتقدند ایران و امریکا همانطور که پیش از این نیز تجربه مذاکره مستقیم داشتند باید پای میز مذاکره بنشینند و مشکلات را برطرف کنند. به گفته این کارشناسان، ایران به دلیل ساختار اقتصادی نمیتواند دلار را از چرخه اقتصاد حذف کند و اگر این کار شدنی باشد هم اقتصادی نیست. این کارشناسان معتقدند دلار از پشتوانه محکمی در اقتصاد دنیا برخوردار است و ایران باید به راهحل مناسب دست یابد. «گسترش صنعت» در این گزارش تاثیر حذف دلار بر روابط صنعتی و همکاریهای مشترک را بررسی کرده است.
مذاکره مستقیم گره اقتصاد را باز میکند
محمدقلی یوسفی، رئیس پیشین مرکز تحقیقات اقتصادی ایران و کارشناس برجسته اقتصاد صنعتی با گرایش بینالملل درباره حذف دلار از چرخه مبادلات اقتصادی ایران با ۳ کشور آلمان، انگلیس و فرانسه به «گسترش صنعت» گفت: باید واقعیتهای اقتصادی کشور را به درستی درک کنیم. در ایران نفت به دلار صادر میشود و بیشترین ارتباط ایران با کشورهایی است که بخش عمدهای از اقتصاد آنها را دلار تشکیل میدهد. دلار چیزی نیست که بتوان آن را پنهان یا حذف کرد. دلار بر اقتصاد جهان از نظر فنی و فناوریکی تاثیر میگذارد. معاون پیشین آموزشی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه اقتصاد امریکا یک چهارم اقتصاد دنیا است، افزود: این در حالی است که یورو یک واحد پول متزلزل و شکننده است. در این زمینه باید در نظر داشت که یورو واحدی نیست که مردم اروپا انتخاب کرده باشند. این واحد پولی امروز در اروپا باعث شده هیچ کشوری نتواند سیاستهای اقتصادی خودش را پیش برد. به واسطه یورو یک جمع ناهمگن در اروپا به وجود آمده است. به واسطه یورو کشورهای اتحادیه اروپا نمیتوانند سیاستهای پولی مستقل خودش را داشته باشد و این موضوع باعث بروز مشکلات پیچیده در اقتصاد اروپا شده است.
یوسفی با بیان اینکه جمعگرایی معنی خودش را در دنیا از دست داده است، گفت: جهانی شدن به معنی حقوق جهانی شهروندی است. جهانی شدن امروز به معنی اداره متمرکز چند کشور نیست و باید این موضوع را در تحلیلهای اقتصاد سیاسی در نظر داشت. بنابراین، فکر نمیکنم این سیاست نتیجهبخش باشد و بتواند مسائل کشور را برطرف کند. وی افزود: تجربه گذشته نشان داده زمانی که پول یک کشور ارزش بینالمللی پیدا میکند این موضوع نشان از ثبات و قدرت اقتصادی آن کشور دارد. ایران باید تلاش کند تا با کشورهای باثبات و اقتصادهای قدرتمند روابط صنعتی و توسعهای داشته باشد.
این کارشناس اقتصاد صنعتی با بیان اینکه موضوع ایجاد پول جدید بین ایران و چند کشور همسود به تازگی مطرح شده است، گفت: این موضوع آثار بسیار مخربی میتواند داشته باشد.
ایران کشوری قدرتمند است و نباید با برخی تجربهها سرنوشت آن را تغییر داد. این آزمون تجربی اثبات نشده و شکننده است.
این موضوع مطرح شده که ایران میخواهد با کشورهای شرق آسیا پول مشترکی داشته باشد. این در حالی است که تحقق این امر وضعیت اقتصاد ایران را با بحرانهای بیشتری همراه میکند.
یوسفی به این پرسش که از نظر شما همکاری با اتحادیه اروپا بدون دلار گرهگشا نیست و ایجاد یک پول جدید هم آزمون اثباتنشده است، همچنین، وضعیت نرخ ارز و بهخصوص دلار در کشور با نوسانهای جدی همراه است، برای شرایط کنونی چه پیشنهادی دارید، اینگونه پاسخ داد: آیا میشود ما به خاطر ترس از مرگ، خودکشی کنیم؟ راه دوم بسیار خطرناکتر از راه نخست است. اوضاع اقتصادی کشور مناسب نیست و توسعه اقتصادی کشور باید مبتنیبر استحکام داخلی و پیشرفت فناوری باشد. علاوهبر این، گسترش روابط باید با کشورهایی باشد که از نظر پولی قدرت بیشتری دارند. ارتباط اقتصادی و صنعتی با کشورهای قدرتمند در عرصه سیاستهای پولی و اقتصادی باعث میشود اقتصاد کشور نیز در سایه امنیت باشد. در این شرایط کمتر شاهد نوسان خواهیم بود.
این پژوهشگر برتر کشور با بیان اینکه تجربه نشان داده که هیچ کشوری از رابطه اقتصادی با اروپا و امریکا ضرر نکرده، گفت: باید از توان کشورهای پیشرفته استفاده کنیم و گرههای موجود برطرف شود. ارزیابی علمی و شایستگی سیاستمداران در این است که گره را باز کنند. متاسفانه بیشتر تلاش میشود که گرهها دور زده شود. این در حالی است که گرههای موجود باید برطرف شود. به گفته یوسفی، آنچه میتواند گرههای کنونی را برطرف کند این است که راهحلی پیدا شود که منافع هر دو طرف حفظ شود. آیا بین ترامپ و مرکل یا موگرینی تفاوتی وجود دارد یا نه؟ چرا به فکر منافع ملی نیستیم؟ آیا برای مردم ایران تفاوت میکند که ایران با اروپا ارتباط داشته باشد یا با امریکا؟ ایران میتواند با اروپا ارتباط داشته باشد اما با امریکا نمیتواند. اقتصاد امروز امریکا اکنون دستاورد بشریت است و ارتباطی به یک حزب یا جناح سیاسی خاص ندارد. این کارشناس اقتصاد صنعتی افزود: در سالهای گذشته ایران و امریکا در جریان پرونده هستهای بارها مذاکره کردند. در نهایت بین ایران و امریکا توافقی شکل گرفت که رئیسجمهوری جدید امریکا به آن پایبند نیست. این موضوع یک گره بر اقتصاد ایران است و راهحل آن دور زدن نیست. گرهی که اکنون به وجود آمده با مذاکره مستقیم و ایجاد ارتباط منطقی باز میشود. رابطه اروپا و امریکا همبستگی بسیار بالایی دارد و آنها حاضر نیستند ارتباط با امریکا را به خاطر منافع ارتباط با ایران از دست بدهند. این موضوعها به طور مقطعی مطرح میشود. یوسفی با اشاره به اینکه ایران از نظر پیشرفت عقب نگه داشته شده، گفت: میتوان مستقیم با امریکا مذاکره کرد. ایران و امریکا دو کشور بزرگ، تاثیرگذار و متمدن هستند. این دو کشور میتوانند در عرصه بینالمللی قدرت مسئولیتپذیری خود را نمایش دهند و مشکلات موجود را برطرف کنند. ارتباط بین ایران و امریکا مانند هر بهبودی، فرآیندی دردآور است. مردم به لحاظ اقتصادی بهای زیادی دادهاند و اکنون باید این بها به شیوه دیگری پرداخت شود تا بتوانیم شرایط اقتصادی بهتری را تجربه کنیم.
مذاکره نکنیم، پشت درهای بسته مذاکره میکنند
مهدی پازوکی، استاد دانشگاه و اقتصاددان درباره وضعیت همکاریهای ارزی ایران با اروپا به «گسترش صنعت» گفت: این موضوع اگر در واقعیت هم به شکلی که مطرح شده پیش رود، میتواند مشکلات بسیاری از اقتصاد ایران را برطرف کند. اگر این ارتباطات ادامه پیدا کند، اروپاییها میتوانند یک میلیون بشکه نفت در روز از ما بخرند. در صورتی که مشکلی در حوزه جابهجاکردن پول وجود نداشته باشد این موضوع میتواند به اقتصاد ایران کمک بسیار بزرگی کند.
پازوکی با بیان اینکه ارتباط با بانکهای اروپایی میتواند از آثار مخرب تحریمهای امریکا بر اقتصاد ایران جلوگیری کند، افزود: این در حالی است که ایران باید تلاش کند تا با تمام دنیا ارتباط و تعامل مناسبی داشته باشد. معتقدم باید با کل جهان مذاکره و تعامل داشته باشیم. جمهوری اسلامی ایران با ۳ کشور بزرگ اروپایی که نقش زیادی در تحولات اروپا دارند امروز به ارتباطی همافزا رسیده است. این موضوع نشان میدهد در گامهای بعدی با قدرتهای دیگر دنیا نیز میتوان مذاکره کرد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه از مجموع ۱۹۸ کشور در دنیا ۱۹۴ کشور مقررات گروه ویژه اقدام مالی(FATF) را پذیرفتهاند، گفت: این در حالی است که ایران هنوز این مقررات را نپذیرفته است. نگاهی بیرونی به ایران در شرایطی که مقررات گروه ویژه اقدام مالی را نپذیرفته مبنیبر این است که ایران قصد حمایت از تروریسم را دارد. این موضوع در حالی علیه ایران مطرح میشود که در طول تاریخ ایران قربانی تروریسم بوده و همیشه با این پدیده مبارزه کرده است.
پازوکی با بیان اینکه نباید اجازه دهیم عضویت در این گروه با تبلیغات منفی منتفی شود، گفت: موضوع نابسامانی بازار ارز امروز به یکی از بحرانهای اقتصادی در کشور تبدیل شده است. این اتفاق در حالی رخ داده که اگر ایران امروز مقررات این گروه را بپذیرد بازار غیررسمی ارز با افت شدید نرخ روبهرو میشود و نرخ ارز به نرخ واقعی نزدیک میشود. وی با تاکید بر اینکه نباید از جامعه جهانی ترسید، گفت: در مذاکره با امریکا نباید بسته میشد. ایران در موقعیت ضعف نیست و از این منظر میتوان با امریکا برای حفظ منافع ملی مذاکره کرد. مذاکرهکنندگان ایرانی نشان دادهاند که منافع ملی را میشناسند و در این زمینه میتوانند موفق عمل کنند.
این اقتصاددان با بیان اینکه بسیاری از کشورهای تندرو در منطقه تمایل دارند ایران در دنیا منزوی شود، گفت: این در حالی است که متاسفانه برخی از تندرویها در داخل کشور هم به این موضوع کمک میکند. ایران باید بتواند با تمام دنیا تعامل داشته باشد. در دنیای امروز ۶۰ درصد مبادلات با دلار انجام میشود و برای حفظ منافع ملی باید با دنیا ارتباط و تعامل داشته باشیم.
پازوکی با بیان اینکه نباید خودتحریمی کنیم، توضیح داد: اگر مذاکره نکنیم، پشت درهای بسته برای ما تصمیم میگیرند. این موضوع در گذشته هم رخ داده بود. شرایط کنونی به گونهای است که ایران میتواند ارتباط موجود با اروپا را تقویت کند و مسیر مذاکره با امریکا را باز بگذارد.
حذف دلار از معاملات بینالمللی یک اجبار است
کامران ندری، عضو هیاتعلمی دانشگاه امام صادق(ع) و کارشناس اقتصاد ریاضی درباره روابط اقتصادی بدون دلار بین ایران و اروپا به «گسترش صنعت» گفت: این موضوع به تازگی مطرح شده و خبر خوبی برای اقتصاد ایران است.
اگر ایران بتواند مراودات با اروپا را غیردلاری و از طریق یکی از بانکهای اروپایی انجام دهد، گشایشهایی اتفاق میافتد. با این حال، آنچه شنیده میشود این است که یک بانک سرمایهگذاری در اروپا قرار است این ماموریت را برعهده بگیرد. دولتها این اجازه را به آن بانک دادهاند اما این بانک سرمایهگذاریهایی را در امریکا انجام داده است.
ندری با بیان اینکه تکلیف سرمایهگذاریهای این بانک در امریکا باید مشخص شود، توضیح داد: اگر خسارتی به آن بانک وارد شود آیا دولتهای اروپایی آن را پرداخت میکنند؟ تاکنون اطلاع دقیقی داده نشده که آیا این موضوع به اختیار بانک سرمایهگذاری است یا اجباری برای این بانک در نظر گرفته شده است.
اگر این موضوع به اختیار بانک سرمایهگذاری گذاشته شده باشد به نظر دور از ذهن است که از منافع ارتباط با امریکا برای ارتباط با ایران بگذرد.
معاون پیشین آموزشی دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق با اشاره به اینکه ایران اکنون در صدد دور زدن تحریمهای امریکا است، گفت: با این شیوه تحریمها برداشته نمیشود بلکه ایران تنها میتواند در مقطعی آن را دور بزند. در این زمینه باید در نظر داشت که امکان مذاکره با امریکا در حوزه اقتصاد وجود ندارد و یک موضوع سیاسی است. با این فرض که ایران و امریکا وارد مذاکره شوند، ایران باید در موضع قدرت باشد. باید از یک توانمندی خاص برخوردار باشیم تا در مذاکرات بتوانیم مطالبات ملی را بهدست آوریم.
وی درباره حذف دلار از روابط اقتصادی بینالمللی ایران توضیح داد: به طور تقریبی تمام کشورهای دنیا امروز با دلار کار میکنند و مسئله این است که تراز تجاری بیشتر کشورهای دنیا با امریکا یک تراز مثبت به نفع کشورهای اروپایی و آسیایی است. کشورهای اروپایی و آسیایی که با امریکا طرف معامله هستند تراز تجاری مثبت دارند و طبیعی است که این کشورها نتوانند دلار را از چرخه اقتصاد خود خارج کنند.
به گفته ندری، این در حالی است که حذف دلار از چرخه اقتصاد ایران موضوعی گریزناپذیر است. به عبارت دیگر، در شرایط کنونی کار دیگری نمیتوان انجام داد. ما نمیتوانیم با بانک مرکزی امریکا کار کنیم. اگر معاملات ایران به دلار باشد به طور قطع با سد تحریمها روبهرو میشویم. بر این اساس، حذف دلار از روابط اقتصادی موضوعی گریزناپذیر است. در این زمینه هزینه معامله با ارزی غیر از دلار از هزینه معاملات دلاری بیشتر است اما به دلیل تحریمها باید این هزینه را بپردازیم.
