گسترش صنعت: بهار ۹۷ با افزایش نرخ ارز در ایران همراه شد. هر چند که کنترل نرخ ارز تا خرداد هم ادامه داشت اما در شهریور نرخ ارز در یک دوره کوتاه افزایش نجومی را تجربه کرد و به دنبال آن، کل اقتصاد ایران دچار تنش شد.
همه صنایع و محصولات بیربط و باربط با ارز با افزایش ناگهانی نرخ روبهرو شدند، خودرو نیز در صدر اقلامی بود که با افزایش نرخ روبهرو شد اما نرخ بنزین به دلیل آنکه کامل در دست دولت بود، گران نشد و در مقابل قاچاق سوخت در صدر اخبار قرار گرفت. راههای مختلفی برای احیای مبارزه با قاچاق عنوان شد. گران کردن نرخ سوخت، احیای کارت سوخت، افزایش پلکانی نرخ بنزین، حضور پررنگ دولت در جلوگیری از قاچاق از جمله این راهکارهاست.
برخی معتقدند بنزین نباید گران شود چراکه هزینه افزایش نرخ بنزین بر دوش مردم عادی وارد میشود. رسانهها اخبار موافقان و مخالفان را مخابره میکنند. برخی کارشناسان کارت هوشمند سوخت را راهحل میانهای برای دولت تدبیر و امید میدانند تا بتواند در مسئله تعیین تکلیف آینده این سوخت استراتژیک موفق باشد.
برخی کارشناسان معتقدند این حرکت زیگزاگی در بکارگیری یا حذف کارت سوخت ناشی از عملکرد متفاوت دولتها است و قاچاق بنزین موضوعی است که در نتیجه شوک ارزی ایجاد شده و ربطی به بازیهای سیاسی ندارد. این گروه فعال کردن کارت سوخت را در شرایط امروز بهترین گریز برای بسامان کردن موضوع سوخت کشور میدانند.
ریشه مشکلات در نرخ ارز
مرتضی افقه، اقتصاددان و استاد دانشگاه با اشاره به مدیریت ضعیف دولت در اتفاقهای ۶ ماه گذشته در گفتوگو با «گسترش صنعت» بیان کرد: ریشه تمام تحولات اقتصادی که در ۶ ماه گذشته ایران با افزایش نرخ ارز رخ داد، در وابستگی ایران به نفت است. با افزایش نرخ ارز تمامی اقتصاد ایران تحت تاثیر قرار گرفت و شاهد یک بحران بودیم. افزایش نرخ ارز در مقابل ریال تحولاتی را در بحث سوخت ایجاد کرد. با توجه به بالا بودن نرخ بنزین در کشورهای همسایه و پایین بودن این نرخ در ایران قاچاق بنزین تبدیل به تجارتی سودمند برای دلالان شد.
برای مقابله با این روند، معتقدان به تفکر بازار آزاد خواهان آزادسازی نرخ بنزین برای جلوگیری از قاچاق این سوخت و سبک شدن بار دولت از یارانهها عنوان میکنند.
به نظر میرسد کسانی که گران کردن را راهکار جلوگیری از قاچاق عنوان میکنند آدرس اشتباه میدهند چراکه مسائل مربوط به بنزین بیشتر از اینکه اقتصادی باشد، سیاسی است. درحالحاضر و در شرایطی که تحولات بازار ارز، اثر روانی بزرگی بر مردم گذاشته است. گران کردن کالایی همچون بنزین که در افزایش قیمتها نقش محوری دارد، درست نیست.
۲ راهکار برای مدیریت بنزین
وی در پاسخ به این پرسش که به عنوان یک اقتصاددان بهترین راهکار مدیریت بازار کنونی بنزین را چه میدانید، گفت: ۲ راهکار برای مدیریت این موضوع وجود دارد؛ نخست اینکه دولت در معنای کل نظام، باید موضوع بنزین را مانند شرایط جنگی کنترل کند و با در نظر گرفتن تدابیری مانع از خروج منابع ازجمله ارز و بنزین شود. با این راهکار، برای کنترل شرایط کنونی کشور الزامی وجود ندارد که بنزین را گران کنیم. راهکار دوم، فعال کردن دوباره کارت سوخت و محدود کردن مصرف یارانهای است، این راهکار برای زمانی است که تدبیر دولت در کاهش مصرف سوخت و قاچاق بنزین با شکست روبهرو میشود. درحالحاضر فاصله طبقاتی بین اقشار جامعه زیاد است. شاید افزایش نرخ بنزین چندان تغییری در زندگی اقشار مرفه نگذارد اما برای طبقه متوسط و دهکهای پایین جامعه فشار اقتصادی وارد میکند. به طور کلی در این فضا دولت چارهای جز انتخاب یکی از دو روش بالا ندارد.
وی گفت: در دوره پیشین یکی از تدابیری که برای بسامان کردن بنزین اتخاذ شد، در نظر گرفتن کارت سوخت بود. با تغییر دولت، نرخ سوخت یکسان شد و در عمل، کارت سوخت ارزش خود را از دست داد. با افزایش نرخ دلار یکی از راهکارهای مقابله فعال کردن دوباره کارت سوخت است که درحالحاضر چارهای جز این وجود ندارد.
حرکت زیگزاگی در کارت سوخت
وی در پاسخ به این پرسش که به عنوان یک اقتصاددان تاثیر و دلیل این همه تصمیمات زیگزاگی درباره کارت سوخت را چه میدانید، گفت: نهتنها در ایران بلکه در تمام کشورهای دنیا دولتها زمانی که قدرت را در دست میگیرند دیدگاههای متفاوتی نسبت به یک موضوع دارند و در قالب برنامههای متفاوت موضوعی مانند بنزین را مدیریت میکنند و این از سیاستهای مختلفی سرچشمه میگیرد که از سوی دولتها دنبال میشود.
بسامان کردن وضعیت بنزین
هادی قوامی، نایبرئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با «گسترش صنعت» به اهمیت فعال کردن دوباره کارت سوخت اشاره و اظهار کرد: اشتباه رایجی که درباره کارت سوخت وجود دارد این است که فکر میکنند قرار است کارت جدیدی برای سوخت با سازکاری کاملا متفاوت تعریف شود. به شکل کلی منظور از بسامان کردن وضعیت بنزین با کارت سوخت، فعـال کردن سیستم پیشین کارت سوخت با توجـه به شـرایط فعلی است.
قوامی در پاسخ به این پرسش که آیا دولت مجوز افزایش نرخ بنزین در سال ۹۷ را دارد، گفت: بر مبنای قانون بودجه سالانه، دولت اختیار افزایش حاملهای انرژی متناسب با تورم را دارد.
عضو هیاترئیسه کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی افزود: دولت در لایحه بودجه سال ۹۷ پیشنهادی برای افزایش و تغییر نرخ حاملهای انرژی داشت که با مخالفت مجلس روبهرو شد. بنابراین، اگر دولت بخواهد تغییرات محسوسی در نرخ سوخت ایجاد کند نیاز به مصوبه مجلس دارد. با این حال، حکمی در قانون برنامه ششم توسعه وجود دارد که به دولت این اختیار را میدهد که درصدی در نرخ حاملهای سوخت تغییر ایجاد کند، با این حساب اگر دولت بخواهد نرخ بنزین را متناسب با تورم افزایش دهد قانون این اختیار را به آن داده است.
نماینده مردم اسفراین در مجلس دهم شورای اسلامی ادامه داد: البته نمایندگان در زمان بررسی موضوع این حکم و قانون بودجه سال ۹۷ از دولت قول گرفت که افزایش نرخ بنزین تا پایان سال ۹۷ رخ ندهند. مجلس آن زمان نگرانیهایی داشت و هنوز اتفاقهایی در فضای اقتصادی کشور رخ نداده بود. در آن زمان هنوز تحریمها، تحولات ارزی و شوک چهارم ارزی در فضای اقتصادی کشور رخ نداده بود، شوک چهارم ارزی قاچاق سوخت را بهصرفه کرده و متاسفانه انگیزه برای قاچاق بخشی از حاملهای تولیدی کشور از جمله گازوئیل و بنزین افزایش یافته است. قوامی درباره افزایش نرخ بنزین تا پایان سال بیان کرد: دولت برای سهمیهبندی و دونرخی کردن حاملهای انرژی ۲ لایحه دارد که باید دید سرنوشت آنها در مجلس شورای اسلامی چه خواهد بود.
نرخ سوخت پلکانی میشود؟
حسین امیر خامکانی، نایبرئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با اشاره به احتمال سهمیهبندی سوخت گفت: نرخ بنزین در سهمیهبندی سوخت تا میزان مصرف معمولی با نرخ متعارف فروخته و محاسبه میشود و اگر فردی بخواهد بیش از میزان سهمیه سوخت مصرف کند باید از میزان تعیینشده مبلغ بیشتری پرداخت کند. بحث سهمیهبندی بنزین در کنار کارت سوخت از سوی مسئولان وزارت نفت مطرح شده اما هنوز مشخص نیست که بنزین سهمیهبندی میشود یا خیر. نایبرئیس کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه نیاز عرفی و منطقی یک خانواده در حوزه سوخت با سهمیه موجود در کارت تامین میشود، به خانه ملت گفت: درحالحاضر دولت در حال بررسی موضوع سهمیهبندی بنزین است. در سهمیهبندی سوخت تا میزان مصرف معمولی بنزین با نرخ متعارف فروخته و محاسبه میشود، اگر فردی بخواهد بیش از میزان سهمیه سوخت مصرف کند باید از میزان تعیین شده مبلغ بیشتری پرداخت یا پول سوخت را به نرخ تمامشده پرداخت کند. مصرف بنزین هر سال ۱۰ درصد رشد دارد؛ هر چه پالایشگاه ساخته میشود، در نهایت رشد مصرف سبب شده نتوان نیاز داخل را به صورت کامل تامین کرد. از این رو، با اعمال سهمیهبندی و کارت سوخت کشور از واردات بنزین بینیاز میشود چراکه در ۶ ماه دوم سال نیز واردات بنزین سختتر است.
گفتنی است، نرخ بنزین در ایران واقعی نیست. در سال ۱۳۸۹ دولت نهم، به طور رسمی آغاز اجرای قانون هدفمندی یارانهها و ارائه حاملهای انرژی با نرخ اصلاحشده را از ۲۸ آذر اعلام کرد. در این قانون پیشبینی شده بود که نرخ سوخت بهصورت سالانه و در ۵ سال باید ۲۰ درصد افزایش پیدا کند تا بـه ۹۰ درصد نـرخ بینالمللـی یا فوب خلیجفارس برسد.
