امیرهوشنگ فتحیزاده: عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی بدون وجود ابزاری برای حلوفصل اختلافات، نظام قاعدهمند تجارت جهانی ارزشی نخواهد داشت و تعادل میان حقوق و تعهدات اعضا برقرار نخواهد شد.
نظام شبهقضایی و خودکار جدید مبتنی بر قواعد شفاف و ضربالاجلهای مشخص است. قواعد و مقررات این نظام در تفاهمنامه حل و فصل اختلافات سازمان تجـارت جهـانی مندرج است. حوزه شمول این تفاهمنامه بسیار گسترده و متنوع است و به طور تقریبی شامل تمامی موافقتنامههای سازمان تجـارت جهـانی میشود که نشان میدهد اختلافات ناشی از تفسیر و اجرای آنها باید بر اساس تفاهمنامه حل و فصل شود. متولی اجرای قواعد و مقررات تفاهمنامه، رکن حل و فصل اختلافات است که اعضای آن همان اعضای شورای عمومی سازمان هستند. در این تفاهمنامه مشتمل بر ۲۷ ماده در ضمیمه ۲ سند تاسیس سازمان تجـارت جهـانی آمده است و جزو جدا نشدنی این سند به شمار میرود. حوزه شمول این تفاهمنامه بسیار گسترده و متنوع است.
چگونگی حل اختلاف
طبق تفاهمنامه قواعد و رویههای حاکم بر حل و فصل اختلافات؛ یک عضو سازمان تجـارت جهـانی ممکن است با عضو دیگر درباره اقدامات موثر بر عملکرد هریک از موافقتنامههای زیرپوشش که در قلمروی عضو نخست اتخاذ شده تقاضای مشورت کند. اگر عضوی از عضو دیگر چنین درخواستی به عمل آورد آن عضو باید تا ۳۰ روز وارد چنین مشورتی شود. اگر طرفین، اختلاف خود را در ۶۰ روز حل و فصل نکردند، عضو شاکی میتواند تقاضای رسیدگی در هیات رسیدگی را قبل از ۶۰ روز نیز مطرح کند به شرطی که عضو خوانده از حضور در جلسه مشورت امتناع کند یا طرفین دعوی به نتیجه برسند که مشورت بینتیجه خواهد بود. طبق ماده ۲ این تفاهمنامه، رکن حل و فصل اختلافات مسئول اجرای قواعد و رویههای حل اختلاف است. این رکن اختیار دارد هیاتهای رسیدگی را تشکیل دهد، گزارشهای هیات رسیدگی و رکن استینافی را تصویب کند، بر اجرای احکام و توصیهها نظارت کند و اجازه دهد امتیازات و دیگر تعهدات به موجب موافقتنامههای زیر پوشش تعلیق شوند.
رویه حل اختلاف سازمان تجـارت جهـانی هم به طور کلی با درخواست یک یا چند دولت عضو برای مشورت درباره مورد ادعا با خوانده (خواندگان) آغاز میشود. در اینجا باید اشاره کرد که این رویه تنها بین دولتها اعمال میشود، به عبارت دیگر فقط دولتهای عضو میتوانند طرف دعوی قرار بگیرند. زمانی که درخواست مشورتی میشود، این درخواست به دبیرخانه سازمان تجـارت جهـانی ارسال میشود، دبیرخانه شمارهای را به درخواست اختصاص میدهد و تمام اسناد مربوط به این شکایت، همان شماره را خواهند داشت. درخواست مشورت، کتبی است و ضمن آن دلایل درخواست، مبنای حقوقی شکایت و اقدامات «متنازعفیه» نیز توضیح داده خواهد شد. طرف متعاهد مخاطب درخواست باید ظرف ۱۰ روز به درخواست مشورت پاسخ دهد و ظرف ۳۰ روز پس از تاریخ دریافت درخواست با حسن نیت وارد مشورت شود. مشورت ظرف ۶۰ روز صورت میگیرد و اگر در این مدت به نتیجه نرسد یا طرف متعاهد وارد مشورت نشود، خواهان میتواند برای بررسی موضوع، درخواست تشکیل هیات رسیدگی کند. درخواست تشکیل هیات رسیدگی یا هیات حل اختلاف به رکن حل و فصل اختلافات تقدیم میشود و در نخستین جلسه پس از اینکه در دستور کار قرار گرفت، هیات رسیدگی تشکیل میشود مگر اینکه اجماع برخلاف آن باشد. درخواست تشکیل هیات رسیدگی نیز به صورت کتبی به عمل میآید و در آن به مشورتهای انجام شده اشاره میشود و اقدامـات خـاص متـنازعفـیه مشخـص میشود و خلاصهای از مبنای حقوقی شکایت ارائه میشود. به علاوه، اگر عضو مزبور بخواهد هیات رسیدگی دارای حدود اختیاراتی غیراز شرح وظایف استاندارد باشد، متن حدود اختیارات پیشنهادی را نیز در درخواست خود عنوان میکند. هنگامی که تشکیل هیات رسیدگی مورد تایید رکن حل و فصل اختلافات قرار گرفت، دبیرخانه اعضای هیات رسیدگی را انتخاب میکند. هیات رسیدگی معمولا مرکب از ۳ عضو است، مگر اینکه طرفین اختلاف بر ۵ عضو توافق کنند. اعضای هیات مستقل هستند و با توجه به دانش فنی و طیف تجربه آنها انتخاب میشوند. اعضای هیات رسیدگی میتوانند نمایندگان یا مقامات کشورهای عضو یا مدرسین حقوق یا سیاست تجاری بینالمللی و از این قبیل باشند. به طور معمول اتباع کشورهای عضو طرف اختلاف در هیات رسیدگی درگیر در اختلاف، انتخاب نمیشوند مگر اینکه طرفهای اختلاف به شکل دیگری توافق کنند. اگر ظرف ۲۰ روز پس از تاریخ تشکیل هیات رسیدگی در مورد اعضای آن توافق نشود، مدیر کل سازمان تجـارت جهـانی ترکیب هیات رسیدگی را تعیین خواهد کرد.
تجدیدنظرخواهی
یکی از ابداعات نظام حل و فصل اختلافات سازمان تجـارت جهـانی در رسیدگی به اختلافات دولتها، قبول تجدیدنظرخواهی نسبت به نظرات هیات رسیدگی بدوی است که موجب قضاییتر شدن رویه حل اختلاف سازمان شده است. طبق مقررات تفاهمنامه حل و فصل اختلافات، تنها طرفهای اختلاف و نه طرفهای ثالث میتوانند درباره گزارش هیات رسیدگی تقاضای استیناف کنند. رکن استینافی یکی از ارکان دائم سازمان تجـارت جهـانی است که مرکب از ۷ نفر از بین افرادی است که دولتی نبوده و صلاحیتشان بارز و مهارتهای محرزی در حقوق و تجارت و همچنین در زمینه موضوع اختلاف داشته باشند. رکن استینافی باید ظرف۶۰ روز یا در صورت تمدید ظرف ۹۰ روز گزارش خود را آماده کند. موضوع استیناف فقط محدود به موضوعات حقوقی مطروح در گزارش و تفاسیر حقوقی ارائه شده توسط هیات رسیدگی است. جریان رسیدگی استینافی نیز محرمانه است. گزارش رکن استینافی مورد تصویب رکن حل و فصل اختلافات قرار گرفته و طرفهای اختلاف باید آن را بدون قید و شرط قبول کنند، مگر اینکه رکن حل و فصل اختلافات ظرف ۳۰ روز پس از توزیع آن میان اعضا اجماعا تصمیم به تصویب نشدن گزارش رکن استینافی بگیرد. طبق قواعد تفاهمنامه حل و فصل اختلافات سازمان تجـارت جهـانی، داوری سریع در چارچوب این سازمان هم روش دیگری برای حلاختلاف است که میتواند حل برخی اختلافات مربوط به موضوعاتی را که هر دو طرف به وضوح مشخص ساختهاند، تسهیل کند. توسل به داوری معمولا منوط به توافق طرفهای اختلاف است که در صورت توافق، قبل از شروع عملی جریان کار به اطلاع همه اعضا میرسد. طرفهای رسیدگی توافق میکنند که از رای داوری تبعیت کنند و آرای داوری به رکن حل و فصل اختلافات و شورا یا کمیته موافقتنامه مربوط اطلاع داده میشود که در آنجا هر عضوی میتواند هر نظری را در ارتباط با آن مطرح کند.
ترکیب دعاوی
تاکنون ۴۵۶ شکـایت تحت این تفاهمنامه تنظـیم شـده و به ثبت رسیدهاند. البته همه این دعاوی در هیات رسیدگی منجر به صدور حکم نشدهاند و این دعاوی یا فعلا در فرآیند رسیدگی هستند یا روند رسیدگی به آنها به سبب سازش طرفین یا سایر دلایل متوقف شده است. تاکنون ۱۸۳ گزارش رسمی هیات رسیدگی نیز منتشر شده است. برخی از گزارشهای هیاتهای رسیدگی اولیه گزارشهایی هستند که توسط هیاترسیدگی انطباق، طبق بند ۵ ماده ۲۱ این تفاهمنامه به درخواست عضو شاکی به منظور بررسی رعایت یا رعایت نشدن مقررات این سازمان صادر شدهاند. تاکنون ۲۹ نوع از این گزارشها منتشر شده است. بیش از نصف این گزارشها مورد استیناف قرار گرفته، که منجر به تصویب ۱۰۹ گزارش ازسوی رکن استیناف شده است. به طور تقریبی در نصف ۴۵۶ شکایتی که تا به حال در سازمان تجـارت جهـانی اقامه شده است، کشور ایالات متحده یکی از طرفین دعوی بوده است. نمایندگی تجاری ایالات متحده که این امور را رتق و فـتق میکند در عین حال نماینده اصلی ایالات متحده در سازمان یادشده نیز هست. در موافقتنامه تریپس باید گفت تاکنون کشورها ۳۴ مورد نسبت به یکدیگر طرح دعوی کردهاند. در ۸ مورد کشورهای در حال توسعه به عنوان خواهان و در موارد باقیمانده، ۱۷ مورد ایالات متحده امریکا و در ۷ مورد اتحادیه اروپا و در یک مورد کانادا و در یک مورد هم استرالیا طرح دعوی کرده است. ژاپن و چین هر یک در ۲ مورد جداگانه از سوی اتحادیه اروپا و امریکا به عنوان خوانده در دعوی وارد شدهاند. نکته قابل توجه این است که در ۲۵ مورد کشورهای توسعهیافته و در ۹ مورد باقیمانده کشورهای درحالتوسعه به عنوان خوانده در دعوی نقش داشتهاند. در ۸ مورد از این موارد، موضوع در مرحله مشورت است و هنوز اقدام بعدی نسبت به آن نشده است. در ۲ مورد، موضوع در مرحله تشکیل هیات رسیدگی است و هنوز اعضای آن مشخص نشده است. در ۱۳ مورد، طرفین دعوی بدون تشکیل هیات رسیدگی موضوع را با توافق مصالحه کردهاند. در ۷ مورد، موضوع توسط هیات رسیدگی مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته و گزارش مربوط صادر و توسط رکن حل و فصل اختلافات تصویب شده است. در ۳ مورد، موضوع به رکن استینافی ارجاع داده و منجر به صدور گزارشی از طرف این رکن شـده اسـت. در ۲ مورد نیز طرفین موضوع اجرای گزارش هیات رسیدگی و یا رکن استینافی را در داوری مطرح کرده و منجر به صدور رای داور شده است. با ملاحظه اینکه حقوق مالکیت فکری یکی از ارکان اساسی سازمان تجـارت جهـانی است به منظور حضور بهینه و انتفاع از منافع الحاق و به حداقل رساندن مخاطرات ناشی از اجرای حقوق مالکیت فکری، ایران باید به نکات ذیل توجه کند؛ - موضوع اجرای حقـوق مالکیـت فکـری نـیاز بـه محـاکم خـاص و قـضات متخـصص در ایـن حوزه دارد. اصلح است قوه قضاییه ضمـن تـاسیـس شعـب تخصصی بـه منظور رسیـدگی به دعاوی حـقوق مالکیت فـکری نسـبت به تربـیت نیـروی انسانی متخصص به همراهی قوه مجریه اقدام کند. - آموزش نیروی انسانی هم در بعد تربیت قضات متخصص و هم آموزش وکلای خبره در این حوزه مورد توجه جدی قرار گیرد؛ مجریان قضایی و کسانی که توانمندی لازم را برای احقاق حقوق ملی در عرصه بینالمللی داشته باشند. - به منظور اجرای مطلوب حقوق مالکیت فکری باید زیرساختهای مرتبط از قبیل تهیه بانکهای اطلاعاتی، آموزش نیروی انسانی از طریق همکاریهای علمی و دانشگاهی و بـینالمللی در سطوح دوجانبه و چندجانبه و منطقهای با سازماندهی نهادهای مرتبط در کشور تسهیل شود. - به منظور تمرین حضـور در سـازمان تجـارت جهـانی از هـماکنون در محافل بینالمللی مربوط به حقوق مالکیت فکری حضور جدی و فعال داشته باشیم.
