امیر مهرزاد - گروه صنعت زیر ساخت: حدود یک دهه پیش بود که منابع گاز و نفت در دریای کاسپین شناسایی شد.
پس از آن منابع مهم نوظهور تولید نفت و گاز طبیعی رقابت نزدیکی را بین کشورهای همجوار ایجاد کرد؛ رقابتی که ایران و روسیه هنوز در آن سهمی ندارند. جمهوریهای استقلالیافته شوروی در سالهای گذشته تلاش زیادی کردهاند تا خاورمیانه جدیدی در قلب آسیای میانه ایجاد کنند اما همزمان با رشد فعالیتهای اکتشاف و تولید شاهد تغییر در شرایط ژئوپلیتیک منطقه بودهایم.
بهبود فناوریها نیز به افزایش سرعت گرفتنها کمک شایانی کرده است. با کنار گذاشتن دو کشور روسیه و ایران که تاکنون نتوانستهاند از ذخایر این دریا استفاده کنند ۳ کشور دیگر همسایه شامل آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان با دارا بودن سواحل گسترده و سرمایهگذاری هنگفت توانستند تولید نفت و گاز طبیعی را سرعت بخشند. این اتفاقها در حالی افتاده که اکنون ایران در تامین گاز از ترکمنستان با مشکلاتی روبهروست. رهبران این کشورهای در حال توسعه برای تحقق اهداف خویش بر درآمدهای حاصل از فروش ذخایر بیپایان هیدروکربوری اعماق دریای کاسپین حساب ویژهای باز کردهاند. هرچند از دیرباز همسایههای این دریا نتوانستهاند بر سر سهم خود از این دریا و ترسیم خطوط مرزی دریایی به توافق برسند. این وضعیت مانعی بزرگ در راه سرمایهگذاری شرکتهای خارجی در حوزه کاسپین بهشمار میرود. با اینکه کشورهای همجوار کاسپین سالهاست بر سر مرزهای دریایی با یکدیگر اختلاف دارند اما هنوز نتوانستهاند این اختلافات را بهطور کامل حل کنند. اکنون هم که موضوع منابع نفت و گاز مطرح شده به نظر میرسد مشکلات مرزی افزایش یابد.
براساس آخرین اطلاعات ارائهشده، ذخایر نفت آذربایجان ۷میلیارد بشکه و ذخیره گاز طبیعی این کشور ۳۵ تریلیون فوتمکعب است. قزاقستان نیز که در فهرست ۲۰ کشور دارای بیشترین منابع نفت و گاز طبیعی قرار دارد، ۳۰میلیارد بشکه نفت و ۱/۵ تریلیون فوتمکعب ذخیره گاز طبیعی دارد. از سوی دیگر، ترکمنستان بهعنوان یکی از کشورهای دارای ذخایر عظیم گاز طبیعی ۱۷/۵تریلیون مترمکعب دارد.
در این شرایط، حضور دهها شرکت نفتی خارجی در توسعه میدانهای خشکی و دریایی کشورهای آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان را میتوان نشانهای از موفقیت رهبران این دولتها بهشمار آورد. با وجودی که بخش اعظم نفت تولیدشده در حوزه دریای کاسپین به میدانهای خشکی اختصاص دارد اما توسعه میدانهای فراساحلی به سرعت در حال انجام بوده و سهم ذخایر دریایی با رشد چشمگیری در حال افزایش است. رهبران این ۳ کشور امیدوارند در دوره بیاطمینانی در شرایط کنونی، نقشآفرینی خود بهعنوان تامینکنندگان جدید بازار را توسعه و گسترش دهند. برگزاری دو کنگره انجمن مهندسان نفت در ماههای اخیر در مسکو و باکو با حضور صدها نفر از متخصصان و مهندسان صنعت نفت را باید نشانهای از اهمیت راهبردی ذخایر این دریا دانست. ارائه دهها سخنرانی و صدها مقاله و پوستر و برپایی نمایشگاههای جانبی با موضوعاتی نظیر مشخصات سازندهای منطقه، زیرساختهای توسعه، مفاهیم ایمنی، بهداشت و محیطزیست، مسئولیت اجتماعی و مدیریت دادهها و اطلاعات مهمترین مباحث مطرح شده در این دو کنگره را تشکیل میدهد. در این میان، نکته قابل توجه این است که چنین رویدادهایی همواره با غیبت ایران و روسیه همراه بوده است.
راهبرد باکو با متنوعسازی
رهبران باکو که در دو دهه گذشته با قراردادهای مشارکت در تولید به جذب پیمانکار توسعه میدانهای نفت و گاز خویش پرداختهاند راهبرد متنوعسازی و بیشینه کردن درآمدها را در دستور کار دارند. همه ما به یاد داریم که گشایش خط لوله باکو- تفلیس- جیهان در سال ۲۰۰۶ میلادی معضل دیرپای چگونگی صادرات نفت آذربایجان به اروپا را برطرف کرد. ساخت این خط لوله را باید بهعنوان نشانهای از پایان یافتن مسائل سیاسی منطقهای و حل و فصل موانع طبیعی دشوار موجود قلمداد کرد. با آغاز صدور نفت باکو به اروپا، این کشور ۹میلیون نفره در حوزه بینالملل و بهویژه منطقه آسیای میانه تولدی دوباره یافت. این کشور استقلالیافته از شوروی به سرعت به سوی فرهنگ غربی حرکت کرده و ساخت فیلم «جهان کافی نیست» با حضور جیمز باند در سال ۱۹۹۹ میلادی در آذربایجان چشمها را به سوی این کشور معطوف کرد. میدان گازی شاهدنیز در کنار میدان نفتی و گازی آذری- شیراک- گونشلی که هر دو فراساحلی هستند، کانونهای تولید و صادرات محصولات هیدروکربوری این کشور به شمار میروند.
هماکنون نفت برداشتشده از میدان شاه دنیز به کشورهای همجوار فاقد ذخایر نفتی صادر اما نفت تولید شده از میدان آذری- شیراک- گونشلی روانه اروپا میشود. هرچند این دو میدان با مشکلات فنی و زیرساختی بهویژه توفانهای دریایی و امواج سهمگین روبهرو هستند. در ماههای سرد سال نیز مشکل یخزدگی، تولید از سکوها را با مشکلات زیادی روبهرو میکند. آتشسوزی سال گذشته در سکوی شماره ۱۰ میدان گونشلی نشان داد که فقدان یکپارچگی در راهبری عملیات دریایی تا چه حد میتواند تاسیسات فراساحلی و محیطزیست دریایی را در معرض آسیب قرار دهد. دولت باکو در نظر دارد با بازنگری قوانین و مقررات ایمنی، تولید از سکوهای این کشوررا ایمنتر و کاراتر کند اما مشکلات فنی، مهمترین مانع در دستیابی به تولید بهینه از سکوهای این کشور بوده است. در بسیاری از سمینارهای بینالمللی، ما شاهد ارائه مقالاتی با این موضوع هستیم. افزایش تولید از چاههای بالغ نیز از دیگر اولویتهای آذربایجان به شمار میآید.
از سوی دیگر، رهبران صنعت نفت آذربایجان امیدوارند زمانهای توقف تولید در سکوهای خود همراه با مقدار گل و ماسه برداشت شده از چاهها را کاهش دهند. هرچند تا زمان تحقق این اهداف راهی طولانی باقی است.
افزایش شتاب تقویت زیرساختهای قزاقستان
تولید نفت از سکوهای فراساحلی قزاقستان با دشواریهای فنی و آب و هوای سرد شمال کاسپین روبهرو است. محیطزیست شکننده کاسپین کار را برای شرکتهای حفاری و بهرهبردار دشوار کرده است. عمق بالای آب و دمای پایین بخشهای شمالی از دیگر چالشهای فراروی آلماتی به شمار میرود. چگونگی انتقال نفت تولید شده تا مقاصد صادراتی از دیگر مشکلات موجود است. در دهههای گذشته، نشت نفت آسیبهای زیادی به محیطزیست این کشور وارد کرده بود. علاوه بر این موارد کمبود نیروی متخصص از دیگر موانع کنونی دولتمردان این کشور به شمار میآید. از سوی دیگر، وجود گسست سنی میان کارکنان باتجربه بازنشسته و افراد نواستخدام، یک نقطه ضعف بزرگ برای دولت قزاقستان به شمار میرود. در این میان، استفاده از فناوری روباتیک در حفاری چاههای ترش افقی یک دستاورد بزرگ برای این کشور است.
تلاش ترکمنها برای یافتن شریک
ترکمنستان بهعنوان کمجمعیتترین کشور در میان این ۳ همسایه دریای کاسپین با وجود داشتن ذخایر عظیم نفت خام، تمرکز فعالیتهای خود را بر حوزه تولید و صادرات گاز طبیعی بنیان نهاده است. با وجود فعالیت تعدادی از شرکتهای نفتی صاحبنام در این کشور نظیر انی، دراگون اویل و پتروناس در سالهای اخیر چینیها در کنار روسها به سرمایهگذاران اصلی صنعت گاز این کشور تبدیل شدهاند. رهبران عشقآباد، خواهان مشارکت طرفهای خارجی در بخش توسعه خط لولههای صادرات گاز طبیعی هستند. ترکمنها با دارا بودن میدان گازی گالینیش بهعنوان دومین میدان گازی بزرگ دنیا تلاش میکنند تا از طریق خط لوله اپی و با ترانزیت گاز صادراتی از افغانستان و پاکستان، بازار انرژی هند را تسخیر کنند.
ساخت خط لوله رویایی ترنس کاسپین با هدف اتصال شرق به غرب این دریا از دیگر برنامههای رهبران عشقآباد است. بدین ترتیب، تمدید قرارداد مشارکت در تولید با شرکت انی برای تداوم حضور در این کشور تا سال ۲۰۳۲ میلادی نشان میدهد که توسعه اقتصاد این سرزمین با عرضه گاز پیوند خورده است. در عین حال، آنان برنامههای متعددی را برای حفظ سقف تولید و نوسازی زیرساختهای تولید خویش در دستور کار دارند. اکتشاف منابع جدید گاز طبیعی در شمال افغانستان و ایران و در بخش خشکی از دیگر برنامههای ترکمنستان است. هرچند ساختارهای دشوار صخرهای پیشبینی دقیق ذخایر آن مناطق را دشوار کرده است اما همه کارشناسان بر این نکته اتفاق نظر دارند که در دهههای فرارو، ذخایر نفت و گاز طبیعی این دریای خروشان، معادلههای انرژی دنیا را تغییر خواهد داد.
