صنعت ایران از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۱ به شدت رشد کرد اما رشد صنعت ناشی از یارانه انرژی بود. در سال ۱۳۸۰ نرخ نفت ۱۷ دلار بود و در سال ۱۳۹۰ نرخ نفت به ۱۰۰ دلار رسید اما نرخ انرژی برای تولید صنعتی در ایران بسیار کمتر از افزایش نرخ نفت، افزایش یافت؛ به طور تقریبی انرژی به نرخ رایگان، در اختیار صنعت قرار می‌گرفت.

۳ صنعت در ایران در این دوره بر اساس یارانه انرژی به‌شدت رشد کردند که شامل فولاد، پتروشیمی و سیمان می‌شود. در این ۳ صنعت انرژی وزن اصلی را داشت و وقتی انرژی با بهای اندک عرضه می‌شد به‌شدت این ۳ صنعت توسعه یافت.
ارزش تولید پتروشیمی در این فاصله از یک میلیارد دلار به ۲۰ میلیارد دلار افزایش یافت. با این حال، صنایع پتروشیمی و فولاد که انرژی را با کمترین نرخ دریافت می‌کردند محصولات خود را را نیمه‌رایگان در داخل توزیع می‌کردند. در این شرایط یک دسته صنایع چهارم در ایران رشد کرد، صنایعی که پتروشیمی و فولاد را با کمترین نرخ می‌گرفتند و با مقداری قطعات وارداتی همراه و آن را به محصول نهایی تبدیل می‌کردند.
صنایع خانگی مثل صنعت تولید یخچال و صنعت خودرو در این زمره بودند. یخچال چیزی بیش از پتروشیمی و فولاد نبود که به آن ۶۰ درصد قطعات وارداتی اضافه می‌شد. یخچال، تلویزیون، خودرو و... صنایعی بود که در سایه پتروشیمی و فولاد ارزان به اضافه ۴۰ تا ۶۰ درصد قطعات وارداتی تولید می‌شد، به طور تقریبی ۸۰ درصد صنایع ایران به غیر از ۳ صنعت پتروشیمی، فولاد و سیمان، شامل این گروه می‌شدند. به مرور از سال ۹۰ به بعد پتروشیمی و فولاد با وجود اینکه همچنان با یارانه تولید می‌کردند اما نرخ فروش محصولات خود در داخل را به قیمت‌های جهانی رساندند.

نتیجه‌گیری
اکنون صنعت داخلی، محصولات پتروشیمی و فولاد را به نرخ بازار جهانی دریافت می‌کند. بر این اساس، این صنعت باید تعطیل می‌شد اما یارانه ارزی یا ارز مبادله‌ای جایگزین پتروشیمی و فولاد ارزان شد. صنعت تا قبل از آبان ۹۶، حدود ۸۰۰ تومان یارانه ارزی دریافت می‌کرد. به عبارت صریح‌تر، هر دلار را ۸۰۰ تومان ارزان‌تر خریداری می‌کرد. اکنون دلار یارانه‌دار به صنعت متوقف شده است. به عبارت دیگر، نه از پتروشیمی و فولاد ارزان خبری هست و نه از ۸۰۰ تومان ارز مبادله‌ای ارزان.

حرف آخر
۸۰ درصد صنایع ایران به غیر از پتروشیمی و فولاد و سیمان، اگر بخواهند پتروشیمی و فولاد را به نرخ جهانی بخرند و دلار را هم به نرخ آزاد خریداری کنند در پایان مهرماه تعطیل خواهند بود. نتیجه بسته ارزی جدید دولت که مستلزم قطع ارز یارانه‌ای به صنعت است، تعطیل شدن این قبیل صنایع طی ۳ ماه است. قطع یارانه ارزی به صنعت به بیکار شدن چند صد هزار نفر طی ۳ ماه منجر می‌شود.
من فرد بی‌اطلاعی در حوزه صنعت نیستم در ۷۰ در صد صنایع کشور حداقل یک بار مشاوره یا سخنرانی داشته‌ام کسانی که آفتاب کارخانه‌ها را به عمر ندیده‌اند صنایعی را که طی ۲۰ سال ایجاد شده طی ۳ ماه تعطیل می‌کنند. متوقف کردن یارانه ارزی به صنعت باید تدریجی باشد، قطع ناگهانی آن فقط به تعطیل شدن صنعت می‌انجامد.
محمدحسین ادیب - پژوهشگر ارشد ریسک