امیر مهرزاد: بسیاری از کشورها در دنیا الگوی توسعه را بر مبنای اقتصاد آزاد تنظیم کردهاند. در این کشورها دولت از محل دریافت مالیات درآمدهای خود را تنظیم میکند. در ایران بسیاری از مسئولان تلاش میکنند تا مدل توسعه بر مبنای اقتصاد آزاد باشد اما این الگو اجرایی نمیشود. کارشناسان هزینهکرد درآمدهای نفتی را متهم اصلی این سیاستگذاری میدانند.
به گفته کارشناسان اقتصادی، دولتها در ایران از محل فروش نفت و مالیات درآمد دارند. علاوهبر این، باید در نظر داشت که درآمدهای نفت بخش قابل توجهی از هزینههای کشور را پوشش میدهد. بر این اساس، دولت نمیتواند درآمدهای خود را از محل فروش نفت آزاد کند. این موضوع باعث میشود تمرکز کمتری بر مالیات وجود داشته باشد و دولت بیشتر به فروش نفت متکی باشد. «گسترش صنعت» در ادامه به بررسی رابطه دولت و بخش خصوصی در ایران و در کشورهای معتقد به اقتصاد آزاد پرداخته است.
نفت، بیماری رابطه دولت و بخش خصوصی
میثم هاشمخانی، پژوهشگر اقتصاد اجتماعی درباره رابطه دولت و بخش خصوصی در کشورهایی که با ایده اقتصاد آزاد مدیریت میشوند و ایران به «گسترش صنعت» گفت: عمده کشورهای معتقد به اقتصاد آزاد از محل مالیات، درآمدهای مورد نیاز خود را تامین میکنند. این موضوع باعث میشود رشد بخش خصوصی به معنای رشد درآمدی دولت باشد. به عبارتی، در این ارتباط مشخص است که توسعه بخش خصوصی به معنای درآمد بیشتر این بخش و در نتیجه مالیات بیشتر برای دولت باشد.
وی افزود: در این شرایط بار اقتصادی کشور بر دوش بخش خصوصی است و دولت راهی جز حمایت از این حوزه ندارد. زمانی که بخش خصوصی بتواند با رشد و توسعه همراه باشد، علاوهبر توسعه اقتصادی کل کشور درآمدهای دولت هم بیشتر میشود. بر این مبناست که در بسیاری از کشورهای دنیا دولت بر شیوه آموزش نظارت جدی دارد.
این عضو انجمن اقتصاددانان با بیان اینکه اگر آموزش در بخش تولید و اقتصاد با مشکلی روبهرو باشد افراد آموزشدیده در آینده اقتصاد آن کشور را بحران روبهرو میکنند. بر این اساس، دولت وظیفه خود میداند که برای حفاظت از اقتصاد بر چرخه آموزش نظارتی دائمی داشته باشد.
هاشمخانی با بیان اینکه در سالهای گذشته چندینبار مسئولان بر موضوع شکاف بین دانشگاه و بخشهای اقتصاد و تولید تاکید کردهاند، توضیح داد: با این حال، به دلیل اینکه سیاستگذاران اقتصادی در ایران در بسیاری از موارد به دلیل روابط سیاسی انتخاب میشوند، عزمی برای پرکردن این شکاف وجود ندارد.
این پژوهشگر حوزه اقتصاد با بیان اینکه درآمدهای نفتی در ایران باعث شده تا اقتصاد کشور به سمت حمایت جدی از بخش خصوصی حرکت نکند، توضیح داد: این در حالی است که کشورهای اقتصاد آزاد از درآمدهایی مانند فروش نفت محروم هستند و این محرومیت باعث رشد بخش خصوصی در آنها شده است.
وی با تاکید بر اینکه درآمدهای نفتی ایران باعث شده دولت نیاز مبرم به بخش خصوصی نداشته باشد، توضیح داد: عمده درآمدهای دولت از طریق فروش نفت، گاز و محصولات پتروشیمیایی تامین میشود. با اینکه کارخانههای پتروشیمی به بخش خصوصی واگذار شده اما هنوز دولت در آنها سهامی معادل ۲۰ درصد دارد که همین موضوع باعث میشود از درآمد نیز بهرهمند شود.
هاشمخانی توضیح داد: بخش خصوصی بخشی از درآمد کشور را تامین میکند و علاوهبر آن، با مالیاتی که میدهد مقداری از درآمد دولت هم تامین میشود. همچنین دولت از فروش نفت درآمد بسیار هنگفتی دارد. این موضوع باعث میشود وابستگی دولت به بخش خصوصی به اندازه این وابستگی در کشورهای معتقد به اقتصاد آزاد نباشد. در این شرایط طبیعی است که دولت بخشی از تمرکز را به بخش خصوصی بدهد و قسمتی از تمرکز به فروش نفت داده شود.
وی افزود: این وابستگی به نفت باعث شده دولت درآمد حاصل از مالیات را به اندازه کافی جدی نگیرد. اگر تنها منبع درآمد دولت از بخش خصوصی بود به طور قطع الگوی اداره کشور باید تغییر میکرد. بخش خصوصی امروز با مشکلات جدی روبهرو شده که این مشکلات در نتیجه دو اتفاق رخ داد؛ بعضی از اتفاقاتی که باعث شده بخش خصوصی امروز از دولت گلهمند باشد به سیاستهای کلان و قدیمی کشور مربوط میشود و بخش دیگر به دلیل سیاستهایی است که در ماههای گذشته در نظر گرفته شده و در برخی از موارد تغییرات بسیاری هم کرده است. اگر بخش خصوصی شاهرگ درآمد دولتها بود، هرگز با سرنوشت این بخش از اقتصاد، تجارت و تولید کشور بازی نمیشد.
تغییر هزینهکرد درآمدهای نفتی
غلامرضا شرفی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی درباره ارتباط اقتصاد ایران با نفت به «گسترش صنعت» گفت: اقتصاد ایران به نوعی اقتصاد نفتی است. در شرایط کنونی هم راهی جز این موضوع وجود ندارد. هر چند که میتوان این شرایط را آسیبشناسی کرد و از اقتصاد نفتی فاصله گرفت اما اکنون کشور نیاز جدی به درآمدهای نفتی دارد.
شرفی با بیان اینکه اقتصاد ایران باید از نفت فاصله بگیرد، گفت: این در حالی است که شرایط اقتصادی کشور به دلیل اینکه نیاز جدی به بخش خصوصی احساس نمیشود همواره با مشکلاتی روبهرو است. اقتصاد ایران به دلیل تحریمهای پیاپی همیشه با مشکلاتی روبهرو است که اجازه نمیدهد جراحی نفتی داشته باشیم.
این عضو کمیسیون انرژی با اشاره به اینکه دولت باید هزینهکرد درآمدهای نفتی را تغییر دهد، توضیح داد: ز. از طرف دیگر، مشکلات اقتصادی هم روزانه تشدید میشود. این موضوع نشان میدهد که هزینههای دولت در حال افزایش است.
وی افزود: بر این اساس، جدیترین سیاستی که میتوان در نظر گرفت این است که دولت هزینههای خود را کاهش دهد و بودجه بیشتری به پروژههای نیمهتمام، پروژههای زیرساختی و مگاپروژهها اختصاص دهد.
